ଏକ ସମୟର କଥା, ଉପକୋଶଳା ନାମକ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଅଗ୍ନି-ଉପାସନା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଘରସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁଁ, ଏହି ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ ।” ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ଆମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥାଉ । ଏପରେ ହବନ ଅଗ୍ନି ଉପକୋଶଳାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ଦିଗ, ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମାରେ ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁଁ, ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ ।” ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ଆମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥାଉ । ତାପରେ ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି ଉପକୋଶଳାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରାଣ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିସିଟି (ବିଜ୍ଞୁ)—ଏହି ବିଜ୍ଞୁରେ ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁଁ, ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ ।” ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ଆମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥାଉ । ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପରେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ଉପକୋଶଳାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ଏହା ହେଉଛି ଆମର ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ । ତୁମ ଗୁରୁ ତୁମକୁ ମାର୍ଗ ଦେଖେଇବେ ।” ଏବେ ଗୁରୁ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ଓ ଉପକୋଶଳାଙ୍କୁ ପୁକାରିଲେ—“ଉପକୋଶଳା!” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ପ୍ରଭୁ!” ଗୁରୁ ଦେଖିଲେ ଉପକୋଶଳାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଜ୍ଞାନର ଅଲୋକ ଆଛି, ତେଣୁ ପଚାରିଲେ—“ତୁମକୁ କିଏ ଶିଖାଇଛି?” ଉପକୋଶଳା କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, କିଏ ମୋତେ ଶିଖାଇପାରିବେ? କିଏ ଶିଖାଇବେ?” କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିମାନେ ମନେ-ମନେ ଅନ୍ତର୍ଗଥା କହିଲେ—“ଏମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ହେବେ ।” ତେଣୁ ଉପକୋଶଳା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ । ଅଗ୍ନିମାନେ ପଚାରିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ କ’ଣ କହିଲେ?” ଉପକୋଶଳା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏହିପରି କହିଲେ ।” ତେବେ ଗୁରୁ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି । ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେବି । ଯେପରି ଜଳ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଲାଗି ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଲାଗି ରହେନାହିଁ ।” ଉପକୋଶଳା କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ ।” ତେବେ ଗୁରୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ— “ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମା । ସେଇ ଅମୃତ, ଭୟଶୂନ୍ୟ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ । ଯଦି ଘୃତ କିମ୍ବା ପାଣି ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଯାଆନ୍ତି । ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟବସ୍ତୁର ସଂଗମ ସ୍ଥଳ, କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ପ୍ରିୟବସ୍ତୁଙ୍କ ସଂଗାହକ ହୁଅନ୍ତି । ସେଇ ଅଲୋକମୟ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଅନ୍ତି ।” “ଏଠାରେ ଯାହା ହୋମ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅଗ୍ନିରେ ପହଞ୍ଚେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଦିନକୁ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷକୁ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ମାସକୁ, ମାସରୁ ବର୍ଷକୁ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଦ୍ୟୁତକୁ । ସେଠାରେ ଏକ ଅମାନବ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ପହଞ୍ଚାଇଦିଅନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ଦେବମାର୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମପଥ । ଏହି ମାର୍ଗରେ ଯିଏ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ମନୁଷ୍ୟ ଯୋନିକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ ।” “ଏହି ହୋମ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ, ଏହି ହୋମ ସମସ୍ତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ । ଏହି ହୋମର ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ହେଉଛି ମନ ଓ ବାଣୀ । ଏହି ଦୁଇଟି ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ (ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଉଦ୍ଗାତା) ତିଆରି ହୁଅନ୍ତି । ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାର୍ଗ ତିଆରି ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ । ଏହା ଗୋଟିଏ ଚକ୍ରର ରଥପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞୀ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିଆରି ହୁଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଦୃଢ଼ ହୁଏ ଓ ଯଜ୍ଞୀ ଉନ୍ନତ ହୁଅନ୍ତି ।” ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ତାପିତ କରି, ତାଙ୍କ ରସ ନିକାଳିଲେ—ପୃଥିବୀରୁ ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟମ ଲୋକରୁ ବାୟୁ, ଦ୍ୟୁଲୋକରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ପୁନଃ ସେ ଏହି ତିନି ଦେବତାକୁ ତାପିତ କରି, ତାଙ୍କ ରସ ନିକାଳିଲେ—ଅଗ୍ନିରୁ ଋକ୍, ବାୟୁରୁ ଯଜୁସ୍, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସାମ । ପୁନଃ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନକୁ ତାପିତ କରି, ତାଙ୍କ ରସ ନିକାଳିଲେ—ଋକ୍ରୁ ‘ଭୂଃ’, ଯଜୁସ୍ରୁ ‘ଭୁଃ’, ସାମରୁ ‘ସ୍ୱଃ’ । ଯଦି ଯଜ୍ଞରେ ଋକ୍ର ଦୋଷ ହୁଏ, ତେବେ ‘ଭୂଃ ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହିପରି ଯଜୁସ୍ କିମ୍ବା ସାମର ଦୋଷରେ ‘ଭୁଃ ସ୍ୱାହା’ କିମ୍ବା ‘ସ୍ୱଃ ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହିପରି ଯଥା-ଏକ ଧାତୁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ହାରାଉଥିବା ଫଳକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରାଯାଏ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ହୁଏ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞୀ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ତେଣୁ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୋହିତକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅଜ୍ଞାନୀକୁ ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପରେ, ଚାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦର ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆସିଲା—ଯିଏ ‘ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଉତ୍ତମ’ ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଉତ୍ତମ ହୁଅନ୍ତି । ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଉତ୍ତମ । ଯିଏ ‘ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଗୋତିଆମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି ।