ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଜିଜ୍ଞାସା ଯାତ୍ରାରେ, ତାଙ୍କୁ ଗୋପାଳନ କରିବାକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଉପଦେଶ ଦେବେ ବୋଲି କୁହାଯିଲା । ପରେ ଦିନେ, ସତ୍ୟକାମ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଚଲାଇଲେ । ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ଜଳାଣ ରଖିଲେ ଓ ଅଗ୍ନି ପଛରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି, “ସତ୍ୟକାମ” ବୋଲି ଡାକିଲେ । ସତ୍ୟକାମ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହନ୍ତୁ ।” ତେବେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ପୃଥିବୀ ଏକ ପଦ, ମଧ୍ୟମ ଆକାଶ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ତୃତୀୟ, ସମୁଦ୍ର ଚତୁର୍ଥ ପଦ । ଏହି ଚାରି ପଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କ ଚତୁର୍ଭାଗ, ଯାହାକୁ ‘ଅନନ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣି, ଏହି ଚତୁର୍ଭାଗ ବ୍ରହ୍ମକୁ ‘ଅନନ୍ତ’ ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେଉଁଠି ଏହି ଲୋକରେ ଅନନ୍ତ ହୁଏ; ଅନନ୍ତ ଲୋକକୁ ଜୟ କରେ ।” ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ତାଙ୍କୁ କୁହାଯିଲା, “ହଂସ ତୁମକୁ ଏକ ପଦ କହିବେ ।” ତେଣୁ ସେ ପୁଣି ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଗୋମାନ୍ୟ ରଖିଲେ, ଜଳାଣ ରଖିଲେ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିଲେ । ତା’ପରେ ହଂସ ଆସି, “ସତ୍ୟକାମ” ବୋଲି ଡାକିଲେ । ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଭଗବନ୍, କହନ୍ତୁ ।” ହଂସ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି ଏକ ପଦ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ତୃତୀୟ, ବିଜୁଳି ଚତୁର୍ଥ ପଦ । ଏହି ଚାରିଟି ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଭାଗ, ଯାହାକୁ ‘ତେଜୋମୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଜାଣି, ଯେଉଁଠି ଏହି ଚତୁର୍ଭାଗ ବ୍ରହ୍ମକୁ ‘ତେଜୋମୟ’ ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ; ତେଜସ୍ୱୀ ଲୋକକୁ ଜୟ କରେ ।” ତା’ପରେ କୁହାଯିଲା, “ମଦ୍ଗୁ (ପାଖି) ତୁମକୁ ଏକ ପଦ କହିବେ ।” ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ସେ ପୁଣି ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ନେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଗୋମାନ୍ୟ ରଖିଲେ, ଜଳାଣ ରଖିଲେ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବସିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମଦ୍ଗୁ ଆସି, “ସତ୍ୟକାମ” ବୋଲି ଡାକିଲେ । ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଭଗବନ୍, କହନ୍ତୁ ।” ମଦ୍ଗୁ କହିଲେ, “ଶ୍ୱାସ ଏକ ପଦ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଶ୍ରବଣ ତୃତୀୟ, ମନ ଚତୁର୍ଥ ପଦ । ଏହି ଚାରିଟି ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଭାଗ, ଯାହାକୁ ‘ଆୟତନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଜାଣି, ଯେଉଁଠି ଏହି ଚତୁର୍ଭାଗ ବ୍ରହ୍ମକୁ ‘ଆୟତନ’ ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଆୟତନ ହୁଏ; ଆୟତନ ଲୋକକୁ ଜୟ କରେ ।” ଏହିପରି ଅନୁଭବ ଓ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ସତ୍ୟକାମ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସତ୍ୟକାମ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛ । କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛି?” ସତ୍ୟକାମ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ଅଧିକ ଶିଖିବାକୁ ଚାହେଁ । ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।” ଏହିପରି କହି, ଦେବତା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ ।” ଏହି ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଉପକୋଶଳ, କମଳାୟନଙ୍କ ପୁଅ, ସତ୍ୟକାମଙ୍କ ନିକଟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଅଗ୍ନି ସେବା କରିଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପକୋଶଳଙ୍କୁ ରଖି ଦିଆଗଲା । ଗୁରୁପତ୍ନୀ କହିଲେ, “ଏହି ଶିଷ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ସେବା କରିଛନ୍ତି । ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ଶିଖାନ୍ତୁ ।” ତଥାପି ଗୁରୁ ଯାତ୍ରାକୁ ଚଲିଗଲେ । ଉପକୋଶଳ ଉପବାସ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ । ଗୁରୁପତ୍ନୀ ପଚାରିଲେ, “ଶିଷ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଖାଉନାହଁ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ଦେହରେ ଅନେକ ଆଶା, ଅନେକ କ୍ଲେଶ ଅଛି । ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଖାଉନାହିଁ ।” ତେବେ ଅଗ୍ନିମାନେ ଉପକୋଶଳଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶିଷ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ଆମକୁ ଭଲ ଭାବେ ରଖିଛନ୍ତି । ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଉ ।” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଶ୍ୱାସ ବ୍ରହ୍ମ, ଆକାଶ ବ୍ରହ୍ମ, ଦ୍ୟୁ ବ୍ରହ୍ମ ।” ଉପକୋଶଳ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣିଛି ଶ୍ୱାସ ବ୍ରହ୍ମ, କିନ୍ତୁ ଆକାଶ ଓ ଦ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଜାଣେନି ।” ଅଗ୍ନିମାନେ କହିଲେ, “ଯାହା ଆକାଶ, ସେଇ ଦ୍ୟୁ; ଯାହା ଦ୍ୟୁ, ସେଇ ଆକାଶ ।” ଏହିପରି ଶ୍ୱାସ ଓ ଆକାଶ ଉପରେ ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ । ପରେ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି ଉପକୋଶଳଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ, “ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ ।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଏହି ଲୋକରେ ଲମ୍ବା ଆୟୁ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଲାଭ କରେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରିୟଜନ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ । ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସହିତ ଅମେ ଏହି ଓ ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରୁ । ତା’ପରେ ହୌତ୍ରାଗ୍ନି କହିଲେ, “ଦିଗ, ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ ।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଆୟୁ ଲମ୍ବା ହୁଏ, ପ୍ରିୟଜନ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ । ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସହିତ ଅମେ ଏହି ଓ ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରୁ । ତା’ପରେ ପ୍ରାଣାଗ୍ନି କହିଲେ, “ଶ୍ୱାସ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ବିଜୁଳି—ଏହି ବିଜୁଳିରେ ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ ।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଆୟୁ ଲମ୍ବା ହୁଏ, ପ୍ରିୟଜନ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ । ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସହିତ ଅମେ ଏହି ଓ ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରୁ । ଅଗ୍ନିମାନେ ଉପକୋଶଳଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଆମ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ; ତୁମ ଗୁରୁ ତୁମକୁ ମାର୍ଗ ଦେଖେଇବେ ।” ସେତେବେଳେ ଗୁରୁ ଫେରିଲେ ଓ କହିଲେ, “ଉପକୋଶଳ!” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଭଗବନ୍!” ଗୁରୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମ ମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । କିଏ ତୁମକୁ ଶିଖାଇଲେ?” ସେ କହିଲେ, “ମୋତେ କିଏ ଶିଖାଇପାରିବେ? କିଏ ଶିଖାଇବେ? କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଥିଲେ ।” ତା’ପରେ ଗୁରୁ ପଚାରିଲେ, “ତା’ମାନେ କ’ଣ କହିଲେ?” ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଶିଖାଇଲେ ।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ତା’ମାନେ ତୁମକୁ ଲୋକ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି । ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିବି । ଯେପରି ଜଳ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଲାଗେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ ।