ଏକ ସମୟର କଥା, ଋଷିମାନେ ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଉdgୀଥ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ‘ଉଦ୍’, ମଧ୍ୟଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ‘ଗୀ’, ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ‘ଥ’; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ‘ଉଦ୍’, ବାୟୁ ‘ଗୀ’, ଅଗ୍ନି ‘ଥ’; ସାମବେଦ ‘ଉଦ୍’, ଯଜୁର୍ବେଦ ‘ଗୀ’, ଋଗ୍ବେଦ ‘ଥ’। ଏହି ଉdgୀଥର ଉଚ୍ଚାରଣ ମାନେ ମାନବ ବାଣୀର ଦୁଧ ଦୋହନ ସମାନ। ଯେଉଁଠି ଏହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଜାଣେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ଏହି ଉdgୀଥ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଯିଏ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଏହି ଫଳ ପାଏ। ପୁଣି କୁହାଯାଏ, ମଣିଷ ନିଜ ଆଶୀର୍ବାଦ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆଗମନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଠିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଋଚ୍ଚାରେ, ଯେଉଁ ଋଷିରେ, ଯେଉଁ ଦେବତାରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଠିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଛନ୍ଦ, ସ୍ତୋମ, ଦିଗ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଶେଷରେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସଚେତନ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଇ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ତେବେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ସେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ଏହି ଉdgୀଥ ଅକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, କାରଣ ଯେତେବେଳେ ଗାୟନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏହାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଏହିପରି—ଦେବତାମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରି, ତିନି ପ୍ରକାରର ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେମାନେ ଛନ୍ଦମାନକୁ ଉଡ଼ଣା ପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଢାକିଲେ। ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ସାର ହେଉଛି ସାର। ମୃତ୍ୟୁ ଏହାକୁ ଜଳରେ ମାଛ ପରି ନଜର ରଖିଲା; ଋକ୍, ସାମନ୍, ଯଜୁସ୍ରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲା। ଦେବତାମାନେ ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଋକ୍ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାହାକୁ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିବେ; ସାମନ୍, ଯଜୁସ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏହି ଧ୍ୱନି, ଏହି ଅକ୍ଷର ଅମୃତ ଓ ଭୟହୀନ। ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବତାମାନେ ଅମର ଓ ଭୟହୀନ ହେଲେ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି, ଏହି ଅକ୍ଷର ଗାୟନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅମୃତ ଓ ଭୟହୀନ ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଅମର ହେଲେ, ସେମିତି ସେ ମଧ୍ୟ ଅମର ହୁଏ। ଏହି ଉdgୀଥ ପ୍ରଣବ ଅଟୁଟ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉdgୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉdgୀଥ; ଏହି ପ୍ରଣବ, କାରଣ ଏହା ‘ଓଁ’ ଭାବରେ ଶବ୍ଦିତ। କୌଷୀତକି ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ତୁମେ ମୋ ହେଉ। ତୁମ ରଶ୍ମିକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ, ତୁମେ ଅନେକ ପାଇବା।” ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣକୁ ଉdgୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ‘ଓଁ’ ଭାବରେ ଶବ୍ଦିତ। କୌଷୀତକି ପୁଣି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ତୁମେ ମୋ ହେଉ। ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁତ ଗାଓ, ମୋତେ ଅନେକ ମିଳିବ।” ଏଠାରେ ଉdgୀଥ ପ୍ରଣବ ଅଟୁଟ। ଯଦି ହୋତୃ ଭୁଲ ଠାରୁ ପାଠ କରେ, ସେ ପୁନିପୁନି ଉdgୀଥକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ ଉପରେ ବୁନିଯାଇଛି, ତେଣୁ ସାମନ୍ ଋକ୍ ଉପରେ ଗାଯାଏ। ଏହା ଅଗ୍ନି, ଏହା ସାମନ୍। ଏହିପରି, ଏହା ବାୟୁ, ଏହା ସାମନ୍; ଏହା ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମନ୍; ତାରାମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସାମନ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଧଳା ତେଜ ହେଉଛି ସାମନ୍; ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଭାଗ ସାମନ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଣିଷ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାଢ଼ି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କେଶ, ପାଦଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖୋଲା ପଦ୍ମ ପରି। ତାଙ୍କ ନାମ ‘ଉଦିତି’। ଯିଏ ଏହି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ଉପରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଋକ୍ ଓ ସାମନ୍ ଦୁଇ ଗଣ୍ଡରେ; ତେଣୁ ଉdgୀଥ ଓ ଗାୟକ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଉଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ପାରଲୋକ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶା ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି—ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ବାଣୀ ହେଉଛି ଋକ୍, ପ୍ରାଣ ସାମନ୍। ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ ଉପରେ ବୁନିଯାଇଛି; ତେଣୁ ଗାଯାଏ। ବାଣୀ ହେଉଛି ଏହା, ପ୍ରାଣ ଏହାର ସାର—ଏହା ସାମନ୍। ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଋକ୍ର ସାର, ସାମନ୍ ହେଉଛି ଏହି। କାନ ଏହା, ମନ ଏହାର ସାର—ଏହା ସାମନ୍। ଚକ୍ଷୁର ଧଳା ତେଜ ହେଉଛି ଋକ୍, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଭାଗ ସାମନ୍; ଏହିପରି ସାମନ୍ ଋକ୍ ଉପରେ ବୁନିଯାଇଛି। ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପୁରୁଷ, ସେ ହେଉଛି ଋକ୍, ସାମନ୍, ଉକ୍ଥ, ଯଜୁସ୍, ବ୍ରହ୍ମ। ଯେଉଁ ରୂପ, ତାହିଁ ତାଙ୍କର ରୂପ; ଯେଉଁ ଛାୟା, ତାହିଁ ତାଙ୍କର ଛାୟା; ଯେଉଁ ନାମ, ତାହିଁ ତାଙ୍କର ନାମ। ସେ ଏହି ନିମ୍ନଲୋକ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆଶା ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବୀଣାରେ ଗାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗାଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଧନୀ ଗାୟକ। ଯିଏ ଏହି ଜାଣି ସାମନ୍ ଗାଏ, ସେ ଦୁଇ ଲୋକ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଆଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଉପାୟରେ ନିମ୍ନଲୋକ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ଏହିପରି ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ୍କୁ ସାମନ୍ ଗାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। “କେଉଁ ଆଶା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଗାଇବି?” କାରଣ ଯିଏ ଏଭଳି ଜାଣି ଗାଏ, ସେ ଆଶା ପୂରଣ କରେ। ଏବେ ତିନି ଉdgୀଥ ଜ୍ଞାନୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ: ଶିଳକ ଶାଳାବତ୍ୟ, ଚୈକିତାୟନ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରବାହଣ ଜୈୱଳି। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଉdgୀଥ ଜ୍ଞାନୀ, ଆସ, ଉdgୀଥ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା।” ସେମାନେ ବସିଲେ। ପ୍ରବାହଣ ଜୈୱଳି କହିଲେ, “ଦୁଇ ଜଣ ବୃଦ୍ଧ ପ୍ରଥମେ କଥା କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଶୁଣିବି।” ତେବେ ଶିଳକ ଶାଳାବତ୍ୟ, ଚୈକିତାୟନ ଦାଲ୍ଭ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ସାମନ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ?” ସେ କହିଲେ, “ସ୍ୱର।” “ସ୍ୱରର ଲକ୍ଷ୍ୟ?” “ପ୍ରାଣ।” “ପ୍ରାଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ?” “ଖାଦ୍ୟ।” “ଖାଦ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ?” “ଜଳ।” “ଜଳର ଲକ୍ଷ୍ୟ?” “ସେଇ ଲୋକ।” “ସେଇ ଲୋକର ଲକ୍ଷ୍ୟ?” “ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ନୁହେଁ।” “ଆମେ ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରୁ, କାରଣ ଏହା ସ୍ୱର୍ଗର ପ୍ରଶଂସା।” ତେବେ ଶିଳକ କହିଲେ, “ତୁମ ସାମନ୍ ଭିତିହୀନ; ଏହି କଥା କହିଲେ ମୁଣ୍ଡ ପଡ଼ିଯିବ।” ସେ କହିଲେ, “ପଡ଼ିଯାଉ।” “ମୁଁ ଏହି ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣେ।” “ଜାଣ।