ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଗଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଯାହା ଚାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦର ଶ୍ରୀମୟ ଶ୍ରୁତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଟୁଟ ଅନୁକ୍ରମରେ ଆଛି। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶବ୍ଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସି ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଏକ ଦୀପ୍ତିର ଦିଗନ୍ତ ପରି ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଗଥାର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କୁ ନେଇ, ଯେଉଁଠି ସେ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦାତା, ଉଦାର ମନ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅତିଥି ସତ୍କାରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଭାବିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠି ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଉ।” ତେଣୁ ସେ ସବୁଠି ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଏକ ରାତିରେ ହଁସମାନେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଜଣେ ହଁସ ଅନ୍ୟ ହଁସକୁ କହିଲେ—“ଭଲାକ୍ଷ! ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଦିନ ରାତି ସମାନ ଚମକେ। ଏହି ଦୀପ୍ତିକୁ ଉପରେ ଚାଲିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି, କିମ୍ବା ଏହି ଦୀପ୍ତିକୁ କମ କରନି।” ତାହାପରେ ଅନ୍ୟ ହଁସ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ—“ତୁମେ ଏହି ଦୀପ୍ତିକୁ ରଇକ୍ବା ରଥବାସୀଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ସହିତ ତୁଳନା କରୁଛ। କିଏ ଏହି ରଇକ୍ବା?” ଏଠି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ଯେପରି ଏକ ରଥ ଜିତିଲେ ତାହାର ତଳ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏହି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କହିଛି। ଏହି ହଁସମାନଙ୍କର କଥା ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଶୁଣିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ କ୍ଷୁଭ୍ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଧ୍ୟକ୍ଷକୁ ପଚାରିଲେ—“କିଏ ଏହି ରଇକ୍ବା ରଥବାସୀ, ଯାହାର ଦୀପ୍ତିକୁ ତୁମେ ତୁଳନା କରୁଛ?” ଧ୍ୟକ୍ଷ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ରଇକ୍ବାକୁ ଭିତରେ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ଫେରି ଆସି କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୋଜାଯାଉଛି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର।” ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣରେ, ଧ୍ୟକ୍ଷ ଏକ ରଥ ତଳେ ଥିବା ରଇକ୍ବାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଏକ କୁଷ୍ଠ ଘା ଉପରେ ବସିଥିଲେ। ଧ୍ୟକ୍ଷ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ରଇକ୍ବା ଯୋକ୍ ଥିବା ରଥରେ।” ରଇକ୍ବା ଉତ୍ତର କଲେ—“ମୁଁ ଯୋକ୍ ବିନା ରଥରେ।” ତାହାପରେ ଧ୍ୟକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଫେରି ଗଲେ। ଏହିଠିରେ, ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଛଅ ଶତ ଗାଈ, ଏକ ମାଳା, ଏକ ମୂଲରେ ଚାଲୁଥିବା ରଥ ନେଇ ରଇକ୍ବାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେ ବିନୟରେ କହିଲେ—“ରଇକ୍ବା, ଏଉଁ ଛଅ ଶତ ଗାଈ, ଏହି ମାଳା, ଏହି ମୂଲରେ ରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଛି। ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେବତାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ।” ରଇକ୍ବା ଉତ୍ତର କଲେ—“ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୂଦ୍ର। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମର ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ରଖ।” ତାହାପରେ ଜାନଶ୍ରୁତି ଏକ ହଜାର ଗାଈ, ଏକ ମାଳା, ଏକ ମୂଲରେ ରଥ, ତାଙ୍କର ଝିଅ ଏବଂ ଏହି ଗ୍ରାମ ନେଇ ରଇକ୍ବାଙ୍କୁ ଆଗେଇଲେ। ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ—“ରଇକ୍ବା, ଏଉଁ ହଜାର ଗାଈ, ଏହି ମାଳା, ଏହି ମୂଲରେ ରଥ, ଏହି ଝିଅ, ଏହି ଗ୍ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଛି। ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ।” ରଇକ୍ବା ତାଙ୍କ ମୁଁହକୁ ଛୁଇଁ କହିଲେ—“ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୂଦ୍ର। ତୁମେ ଏହି ମୁଁହରେ ଖାଇବା ଦେବା।” ଏହିଠିରେ ରଇକ୍ବାଙ୍କ ଗ୍ରାମକୁ 'ରଇକ୍ବା ପତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାପରେ ରଇକ୍ବା ଏହିପରି ଶିଖାଇଲେ— “ବାୟୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶୋଷକ। ଅଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ବାୟୁ ସମସ୍ତକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ, ଦେବତା ବିଷୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ। ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ—ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଶୋଷକ। ନିଦ୍ରା ଦେଖିଲେ, ବାକ୍, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ ଶ୍ୱାସରେ ଲୟ ହୁଏ। ଶ୍ୱାସ ସମସ୍ତକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଶୋଷକ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ, ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଶୌନକ କାପେୟ ଏବଂ ଅଭିପ୍ରତାରି କାକ୍ଷସେନି ଉପଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଜଣେ ଶିଷ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ। ଶିଷ୍ୟ କହିଲେ—“ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଜଣ ଅଛନ୍ତି। କିଏ ଏହି ଜଗତର ଜାଗୃତ ରକ୍ଷକ? କାପେୟ, ମର୍ତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଭିପ୍ରତାରି, ସେ ଅନେକ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯାହାକୁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।” ତାହାପରେ ଶୌନକ କାପେୟ ଚିନ୍ତା କରି ବୁଝିଲେ—“ଆତ୍ମା ଦେବତା ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣଦନ୍ତ, ଚମକୁଛି, ଇର୍ଷ୍ୟାବିହୀନ। ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମା ବିଶାଳ, ଅପରିମାପ। ଯେଉଁଠି ଦାନ ନ ଦେଇ ଖାଇଯାଏ, ଆମେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଉପାସନା କରୁଛୁ। ଦାନ ଦିଅ।” ତେଣୁ ସେମାନେ ଦାନ ଦେଲେ—ପଞ୍ଚ ଭାଗ, ଏବଂ ଆଉ ପଞ୍ଚ ଭାଗ, ମୋଟ ଦଶ। ଏହିପରି ଦିଗଦିଗରେ ଦଶ ଭାଗ ଖାଦ୍ୟ ବିଭାଜିତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ବିରାଜ, ଖାଦ୍ୟର ନାୟକ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ସମସ୍ତକୁ ସେ ଦେଖିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ଏହି ଗଥାର ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସତ୍ୟକାମ ଜବାଳାପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ପଚାରିଲେ—“ମା, ମୁଁ ଶ୍ରୁତି ଶିକିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୋର କୁଳ କଣ?” ତାଙ୍କ ମାଆ ଉତ୍ତର କଲେ—“ମୁଁ ତୋର କୁଳ ଜାଣିନି, ପୁଅ। ଯୁବାବୟସରେ ଅନେକଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ତାହା ସମୟରେ ତୋକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛି। ମୋର ନାମ ଜବାଳା, ତୋର ନାମ ସତ୍ୟକାମ। ତୁମେ କହିବା—‘ମୁଁ ସତ୍ୟକାମ, ଜବାଳାପୁତ୍ର।’” ସତ୍ୟକାମ ଗୌତମ ହାରିଦ୍ରୁମତପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଶ୍ରୁତି ଶିକିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଆପଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଗୌତମ ପଚାରିଲେ—“ତୋର କୁଳ କଣ, ପୁଅ?” ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ—“ମୁଁ ଜାଣିନି, ପ୍ରଭୁ, ମୋର କୁଳ କଣ। ମୁଁ ମାଆକୁ ପଚାରିଥିଲି, ସେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଅନେକଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ତାହା ସମୟରେ ତୋକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛି। ମୋର ନାମ ଜବାଳା, ତୋର ନାମ ସତ୍ୟକାମ।’ ତେଣୁ, ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସତ୍ୟକାମ, ଜବାଳାପୁତ୍ର।