ଏହି ଉପନିଷଦର ପବିତ୍ର କଥାରେ, ବୟସର ଏକ ବିଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି କେହି ରୋଗ ଆସିଯାଏ, ସେ ଏହିପରି କହିବାକୁ ଉଚିତ: “ଓ ପ୍ରାଣମାନେ, ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏହି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପିଡ଼ା, ଏହି ତୃତୀୟ ପିଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଚାଲୁ ରହୁ। ମୁଁ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବଳି ନଷ୍ଟ କରିବି ନାହିଁ।” ଏପରେ ସେ ଉଠିଯାଏ ଏବଂ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି, ଚଉଵାଳିଶ ବର୍ଷ ତୃତୀୟ ପିଡ଼ା ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଯେପରି ଜଗତୀ ଛନ୍ଦରେ ଚଉଵାଳିଶ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ଏବଂ ଜାଗତ ତୃତୀୟ ପିଡ଼ା; ଏଠି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ। ପ୍ରାଣମାନେ ଆଦିତ୍ୟ, କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ବୟସରେ ଯଦି ରୋଗ ଆସିଯାଏ, ସେ ଏହିପରି କହିବାକୁ ଉଚିତ: “ଓ ପ୍ରାଣମାନେ, ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଏହି ତୃତୀୟ ପିଡ଼ା, ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲୁ ରହୁ। ମୁଁ ପ୍ରାଣମାନେ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳି ନଷ୍ଟ କରିବି ନାହିଁ।” ଏହା ପରେ ସେ ଉଠିଯାଏ ଏବଂ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମହିଦାସ ଐତରେୟ ଜଣାଇଥିଲେ: “ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, କେଉଁ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିବ? ମୁଁ ଏହାଠାରେ ଆଦେଶିତ ହେବି ନାହିଁ।” ସେ ୧୧୬ ବର୍ଷ ଜୀବନ କରିଥିଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ୧୧୬ ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି। ଏଠି ଆସି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଖାଉନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଉନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ତାଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା। ପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଖାଉନ୍ତି, ପିଉନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେ ବଳିକୁ ଉପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ହସନ୍ତି, ଖେଳନ୍ତି, ସଂଗମ କରନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସାମ ଓ ରିକ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ତାପସ୍ୟା, ଦାନ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଦିତା—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଉପହାର। ସେ ଖାଉଛି କି ନାଖାଉଛି, ଏହା ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ; ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ। ଏହି ଉପଦେଶ ଘୋର ଆଙ୍ଗିରସ କୃଷ୍ଣ, ଦେବକୀନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ: “ତାଙ୍କର ପାଖରେ କେବଳ ତୃଷ୍ଣା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲା।” ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ତିନିଟି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ: “ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ, ଅପତିତ, ପ୍ରାଣରେ ନିସ୍ଥିତ।” ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—ପ୍ରାଚୀନ ବୀଜରୁ ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଖନ୍ତି। ସେଠାରେ, ଆମେ ଦେବମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପରମ ଜ୍ୟୋତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲୁ। ଏହି ଭାବରେ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି। ଏଠି ଉପଦେଶ ହେଉଛି: ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିକ୍ଷା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ: ଆକାଶକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ଏହି ଭାବରେ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ଉଭୟ ପାଇଁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ବ୍ରହ୍ମ: କଥା, ପ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ଚାରିଟି ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ। ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ: ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ—ଏହି ଚାରିଟି। ଏହି ଭାବରେ ଉଭୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। କଥା ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ; ଏହା ଅଗ୍ନିର ଜ୍ଵାଳାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମର କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ; ବାୟୁର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। କର୍ଣ୍ଣ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ; ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି। ଏଠି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଆରମ୍ଭରେ, ଏହା ଅସତ୍ ଥିଲା; ପରେ ସତ୍ ହେଲା; ଏକ ଡିଞ୍ଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହା ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା; ପରେ ଏହା ଫାଟିଗଲା। ଏହି ଡିଞ୍ଜର ଦୁଇଟି ଅଂଶରୁ ରୌପ୍ୟ ଓ ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେଉଁଟି ରୌପ୍ୟ, ଏହା ଏହି ପୃଥିବୀ; ସୁନା ହେଉଛି ଆକାଶ। ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା; ମେଘ ଓ କୁହୁଡ଼ ହେଉଛି ଉନ୍ନ; ନଦୀ ହେଉଛି ପ୍ରବାହିତ ଜଳ; ସାଗର ହେଉଛି ଆର୍ଦ୍ରତା। ଏଠାରେ ଯାହା ଜନ୍ମ ହେଲା, ସେହିଅଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ବେଳେ ଧ୍ୱନି ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଆଶା ସେଉଁଠି ଅନୁସରଣ କଲେ। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ ଧ୍ୱନି ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଆଶା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବାଣୀମାନେ ନମସ୍କାର କରି ଆସନ୍ତି। ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣାଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କ କଥାକୁ। ସେ ଏକ ବିଶ୍ୱାସୀ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ଅତିଥିସେବୀ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ରହୁ,” ଏହି ଭାବନାରେ। ଏକ ରାତିରେ, ହଁସମାନେ ଉଡ଼ୁଥିଲେ। ଏକ ହଁସ ଅନ୍ୟ ହଁସକୁ କହିଲା: “ହୋ, ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ! ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ! ଜାଣାଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କର ତେଜ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ଚମକେ। ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବନି, କମ କରିବନି।” ଅନ୍ୟ ହଁସ ଉତ୍ତର ଦେଲା: “କିଏ ଏହି, ଯାହାର ତେଜକୁ ତୁମେ ରୈକ୍ବ କାର୍ଟବାସୀଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରୁଛ?” କିଏ ଏହି ରୈକ୍ବ କାର୍ଟବାସୀ? ଯେପରି ରଥ ଜିତିଲେ ତଳ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଏହି ମହାନକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଜାଣିଛି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି। ଏହି କଥା ଜାଣାଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଶୁଣିଲେ। ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନକୁ କହିଲେ: “କିଏ ଏହି ରୈକ୍ବ କାର୍ଟବାସୀ, ଯାହାର ତେଜ ସହିତ ତୁମେ ତୁଳନା କରୁଛ?” କିଏ ଏହି ରୈକ୍ବ କାର୍ଟବାସୀ? ପ୍ରଧାନ ଖୋଜିଲେ, ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଫେରି କହିଲେ: “ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୋଜାଯାଏ, ସେଠି ସମ୍ମାନ କର।” ସେ ଗଡ଼ି ତଳେ ଥିବା କୁଷ୍ଠ ଗଠିକୁ ଚିହ୍ନି, ବସିଲେ ଏବଂ ରୈକ୍ବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: “ମହାଶୟ, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ଯୋକ୍ତ କାର୍ଟବାସୀ ରୈକ୍ବ।