ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ, ସେହି ହେଉଛି ଅପାନ; ଏହା ହେଉଛି ବାକ୍, ଏହା ହେଉଛି ଅଗ୍ନି। ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତେଜ ଭାବରେ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଠାରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ସମାନ ପ୍ରାଣ, ଏହା ମନ, ଏହା ବର୍ଷା। ଏହାକୁ ଖ୍ୟାତି ଓ ପ୍ରକାଶତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଠାରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଉପରକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଉଦାନ ପ୍ରାଣ, ଏହା ବାୟୁ, ଏହା ଆକାଶ। ଏହାକୁ ଶକ୍ତି ଓ ବୃହତ୍ତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଠାରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବିଶାଳ ହୁଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାରପାଳକ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକ ବୀର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଉଁଠି, ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ, ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛି, ସେଇ ଆଲୋକ ଏହି ପୁରୁଷର ଭିତରେ ଅଛି। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଏହି ଦେହକୁ ଛୁଇଁ ତାପ ଅନୁଭବ କରେ; ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି, କାନ ଢାକି ରଖିଲେ ଯେଉଁ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ମେଘର ଗର୍ଜନ ବା ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଭଳି। ଏହି ଆଲୋକକୁ ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରବଣ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଯାହା ଅଛି, ସେ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳିଚାଲି, ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ରଖି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। ଏଉଁଠି, ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରୁ ଗଠିତ; ଯେପରି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ସେ ଏଠାରୁ ଯିବା ପରେ ହୁଏ; ତେଣୁ ଉଚିତ ଇଚ୍ଛା ଗଠନ କରିବା ଦରକାର। ବ୍ୟକ୍ତିର ଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କର ଦେହ, ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ, ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ, ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ରଖେ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ରଖେ, ଅବିମାନୀ ଓ ନିର୍ବଚନ୍ନ ଅଛନ୍ତି। ମୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା ଧାନ, ଯବ, ଆଲସି, ରାଗି, ବା ରାଗି ଗୁଟିଏ ଚିହ୍ନଠାରୁ ଛୋଟ, ଏହି ଆତ୍ମା ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼, ବାୟୁଠାରୁ ବଡ଼, ଆକାଶଠାରୁ ବଡ଼, ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ବଡ଼। ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ରଖେ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ରଖେ, ଅବିମାନୀ ଓ ନିର୍ବଚନ୍ନ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ମୋର ହୃଦୟରେ ବ୍ରହ୍ମ। ଏଠାରୁ ବିଦାୟିତ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ସେହି ହେବି—ଏହି ଉପରେ ଯାହାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ, ଏହା ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ପାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଯାହାର ଆଧାର ପୃଥିବୀ ଓ ଏହା ଅକ୍ଷୟ। ଦିଗମାନେ ଏହାର ମାଳା, ଆକାଶ ଏହାର ଶୀର୍ଷ ମୁଖ। ଏହି ପାତ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହାର, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହେଉଛି ଅଞ୍ଜଳି, ଦକ୍ଷିଣ ସହମାନା, ପଶ୍ଚିମ ରାଜ୍ଞୀ, ଉତ୍ତର ସୁଭୂତା, ଉପରକୁ ଉଦୀଚୀ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବାୟୁ ହେଉଛି ବଛଡ଼ା। ଯିଏ ବାୟୁକୁ ଦିଗମାନଙ୍କ ବଛଡ଼ା ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ପୁଅ ପାଇଁ କଦାପି କାନ୍ଦେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜାଣି, ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ କଦାପି କାନ୍ଦିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ନିର୍ମଳ ପାତ୍ରକୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଏହିପରି, ଏହିପରି, ଏହିପରି, ମୁଁ ଶ୍ୱାସକୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଏହିପରି, ଏହିପରି, ଏହିପରି, ମୁଁ ଭୂଃକୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଏହିପରି, ଏହିପରି, ଏହିପରି, ମୁଁ ଭୁଵଃକୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଏହିପରି, ଏହିପରି, ଏହିପରି, ମୁଁ ସ୍ୱଃକୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଏହିପରି, ଏହିପରି, ଏହିପରି। "ମୁଁ ଶ୍ୱାସକୁ ଶରଣ ନେଉଛି" ବୋଲି କହିଲି, କାରଣ ସମସ୍ତ ଯାହା ଅଛି, ସେ ଶ୍ୱାସ; ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛ, ସେହି ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କର। "ମୁଁ ଭୂଃକୁ ଶରଣ ନେଉଛି" ବୋଲି କହିଲି, ସେହି ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶକୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶରଣ ନେଉଛି—ଏଭଳି କହିଲି। "ମୁଁ ଭୁଵଃକୁ ଶରଣ ନେଉଛି" ବୋଲି କହିଲି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଶରଣ ନେଉଛି—ଏଭଳି କହିଲି। "ମୁଁ ସ୍ୱଃକୁ ଶରଣ ନେଉଛି" ବୋଲି କହିଲି, ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦକୁ ଶରଣ ନେଉଛି—ଏଭଳି କହିଲି, ଏଭଳି କହିଲି। ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛି ଏକ ଯଜ୍ଞ। ତାଙ୍କର ଚବିଶି ବର୍ଷ ହେଉଛି ପ୍ରଭାତ ସୋମପ୍ରେସ। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ଚବିଶି ଅକ୍ଷର ଅଛି, ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ପ୍ରଭାତ ସୋମପ୍ରେସ। ଏଉଁଠି ଭାସୁମାନେ ଯୁକ୍ତ; ଶ୍ୱାସମାନେ ଭାସୁ, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ରହିବାକୁ କାରଣ। ଏହି ବୟସରେ କିଛି ଅସୁବିଧା ହେଲେ, କହିବା ଉଚିତ: "ଶ୍ୱାସମାନେ, ଭାସୁମାନେ, ଏହି ପ୍ରଭାତ ଓ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସୋମପ୍ରେସ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲୁ ରହୁ; ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଭାସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିନାଶ କରିବି ନାହିଁ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ଚଉଵାଳିଶି ବର୍ଷ ହେଉଛି ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସୋମପ୍ରେସ। ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦରେ ଚଉଵାଳିଶି ଅକ୍ଷର ଅଛି, ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭ ହେଉଛି ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସୋମପ୍ରେସ। ଏଉଁଠି ରୁଦ୍ରମାନେ ଯୁକ୍ତ; ଶ୍ୱାସମାନେ ରୁଦ୍ର, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ କନ୍ଦାନ୍ତି। ଏହି ବୟସରେ ଅସୁବିଧା ହେଲେ, କହିବା ଉଚିତ: "ଶ୍ୱାସମାନେ, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏହି ମଧ୍ୟାନ୍ହ ଓ ତୃତୀୟ ପ୍ରେସ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲୁ ରହୁ; ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ଓ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିନାଶ କରିବି ନାହିଁ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ଅଠଚଳିଶି ବର୍ଷ ହେଉଛି ତୃତୀୟ ପ୍ରେସ। ଜଗତୀ ଛନ୍ଦରେ ଅଠଚଳିଶି ଅକ୍ଷର ଅଛି, ଜାଗତ ହେଉଛି ତୃତୀୟ ପ୍ରେସ। ଏଉଁଠି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଯୁକ୍ତ; ଶ୍ୱାସମାନେ ଆଦିତ୍ୟ, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଉଠାନ୍ତି। ଏହି ବୟସରେ ଅସୁବିଧା ହେଲେ, କହିବା ଉଚିତ: "ଶ୍ୱାସମାନେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଏହି ତୃତୀୟ ପ୍ରେସ, ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲୁ ରହୁ; ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିନାଶ କରିବି ନାହିଁ।