ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହାର ଉପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି; ଏହା ପୃଥିବୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀ ମାନବ ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଏହି ଦେହରେ ପ୍ରାଣବାୟୁମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାନବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଟୁଟ ଅଂଶ, ଏବଂ ଏହି ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଅଛି; ଏଠିରେ ପ୍ରାଣବାୟୁମାନେ ଥାନ୍ତି, ଏହି ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଚାରିଟି ପଦରେ ଏବଂ ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ବିଖ୍ୟାତ; ଏହିପରି ବେଦମାନ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଯେପରି, ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅମୃତ ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ; ପୁରୁଷ ଠାରୁ ବାହାରି ଥିବା ଆକାଶ—ଏହି ଆକାଶ ହେଉଛି ସେଇ। ଏହି ହେଉଛି ପୁରୁଷ ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ; ଏହି ହୃଦୟ ଭିତର ଆକାଶ ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଚଳ; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅଚଳ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ହୃଦୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଅଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଯାହା ସୂର୍ୟ; ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ହୁଅନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ବ୍ୟାନା, ଯାହା ଶ୍ରବଣ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର; ଏହାକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅପାନ, ଯାହା ବାଣୀ, ଯାହା ଅଗ୍ନି; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ହୁଅନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ସମାନ, ଯାହା ମନ, ଯାହା ବର୍ଷା; ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଉପର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଉଦାନ, ଯାହା ବାୟୁ, ଯାହା ଆକାଶ; ଏହାକୁ ଶକ୍ତି ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ମହାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ଦ୍ୱାରପାଳ; ଯେଉଁଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକ ବୀର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ; ଏଠାରୁ ସବୁ କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳିଥାଏ, ଏହିରେ ସମାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଉପରେ ଶାନ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଯେପରି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ସେ ଏଠାରୁ ପରେ ହୁଏ; ତେଣୁ ଇଚ୍ଛା ଗଠନ କରିବା ଦରକାର। ତାଙ୍କର ଦେହ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଇଚ୍ଛାରେ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମା ଭାବେ ଆକାଶ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ନିର୍ମଳ ଓ ନିରହଂକାର। ମୋର ଏହି ହୃଦୟ ଭିତର ଆତ୍ମା ଧାନ, ଯବ, ସସ୍ୟ, ଟିପି, ଟିପି କଣ୍ଡାଠାରୁ ଛୋଟ; ଏହି ଆତ୍ମା ପୃଥିବୀ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଜଗତଠାରୁ ବଡ଼। ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ନିର୍ମଳ ଓ ନିରହଂକାର। ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ; ଏଠାରୁ ପରେ ମୁଁ ଏହି ହେବି—ଯେଉଁଠି ଏହି ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ, ଶାଣ୍ଡିଳ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ଏକ ପାତ୍ର, ଯାହାର ଆଧାର ପୃଥିବୀ, ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ; ଦିଗମାନେ ତାହାର ମାଳା, ଆକାଶ ତାହାର ଉପର ମୁଣ୍ଡିଆ; ଏହି ପାତ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ଏଠିରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ପୂର୍ବ ଦିଗ ହେଉଛି ଚମଚ, ଦକ୍ଷିଣ ସହମାନା, ପଶ୍ଚିମ ରାଜ୍ଞୀ, ଉତ୍ତର ସୁଭୂତା, ଉପର ଉଦୀଚୀ; ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ହେଉଛି ବଛିଆ; ଯେଉଁଠି ବାୟୁକୁ ଦିଗର ବଛିଆ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ପୁଅ ପାଇଁ କଦାପି କାନ୍ଦନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ନିର୍ମଳ ପାତ୍ରରେ ଶରଣ ନେଉଛି; ପ୍ରାଣରେ, ଭୂଃ, ଭୁଃଵଃ, ସ୍ୱଃରେ ଶରଣ ନେଉଛି। ଏହିପରି ଜାଣିବାର ଅର୍ଥ, ଯେପରି ମୁଁ ପ୍ରାଣରେ ଶରଣ ନେଉଛି, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାଣ; ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଭୂଃରେ ଶରଣ ନେଉଛି, ସେଠି ପୃଥିବୀ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶରଣ ନେଉଛି। ଭୁଃଵଃରେ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଉଛି। ସ୍ୱଃରେ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦରେ ଶରଣ ନେଉଛି। ମନୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଯଜ୍ଞ; ତାଙ୍କ ୨୪ ବର୍ଷ ପ୍ରାତଃସ୍ତୁତି, ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ୨୪ ଅକ୍ଷର, ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରାତଃସ୍ତୁତି; ଏଠିରେ ବସୁମାନେ ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ପ୍ରାଣମାନେ ବସୁ, କାରଣ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ବୟସରେ ଯଦି କିଛି ଅସୁବିଧା ଆସେ, ସେ କହିବେ: "ପ୍ରାଣ, ବସୁମାନେ, ଏହି ପ୍ରାତଃସ୍ତୁତି ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନସ୍ତୁତି ମୋ ପାଇଁ ଚାଲି ରହୁ। ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବି ନାହିଁ।" ତେଣୁ ସେ ଅସୁସ୍ଥତାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ୪୪ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟାହ୍ନସ୍ତୁତି; ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦରେ ୪୪ ଅକ୍ଷର, ଏଠିରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ପ୍ରାଣମାନେ ରୁଦ୍ର, କାରଣ ସମସ୍ତକୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି। ଏହି ବୟସରେ ଅସୁବିଧା ଆସିଲେ, ସେ କହିବେ: "ପ୍ରାଣ, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏହି ମଧ୍ୟାହ୍ନସ୍ତୁତି ଏବଂ ତୃତୀୟ ସ୍ତୁତି ଚାଲି ରହୁ। ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବି ନାହିଁ।" ତେଣୁ ସେ ଅସୁସ୍ଥତାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ୪୮ ବର୍ଷ ତୃତୀୟ ସ୍ତୁତି; ଜଗତୀ ଛନ୍ଦରେ ୪୮ ଅକ୍ଷର, ଏଠିରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି; ପ୍ରାଣମାନେ ଆଦିତ୍ୟ, କାରଣ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ବୟସରେ ଅସୁବିଧା ଆସିଲେ, ସେ କହିବେ: "ପ୍ରାଣ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଏହି ତୃତୀୟ ସ୍ତୁତି ଏବଂ ଜୀବନ ଚାଲି ରହୁ।