ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକୃତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସେହି ଆକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଆକୃତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଉଁଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଉଦୟ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ଗୁଣ ଉପରକୁ ଉଦୟ ଏବଂ ତଳକୁ ଅସ୍ତ ହୁଏ; ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଶାସନ ଏବଂ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଅଛି। ଏହାପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଉପରକୁ ଉଠିଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକି ଅବସ୍ଥାନ କରେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସେଉଁଠି କେବେ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ନାହିଁ; ହେ ଦେବତାମାନେ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମଉପନିଷଦ୍ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ମନୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ; ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ଏହି ଉପଦେଶ ତାଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ପିତା ତାଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ କିମ୍ବା ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେଇଥିବେ। କାରଣ ଏହି ଉପଦେଶ ସମସ୍ତ ଧନ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହା ସବୁ ଗାୟତ୍ରୀ। ବାଣୀ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ, କାରଣ ତାହା ଗାୟନ କରେ ଏବଂ ରକ୍ଷା କରେ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହା ଉପରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି; ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀ ମାନବ ଦେହ, ଯାହାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବିରାଜିତ; ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣବାୟୁ ବିରାଜିତ; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ନିବାସ କରେ ଏବଂ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଚାରିଟି ପଦ ଓ ଛଅ ପ୍ରକାରର; ଏହିପରି ଏହା କବିତାରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅମୃତ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଆକାଶ ପୁରୁଷର ବାହାରେ, ସେହି ଆକାଶ ବାହାର ଅଟୁଟ ଆକାଶ ହେଉଛି। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଆକାଶ, ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହା ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏହି ହୃଦୟ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଅଚଳ; ଏହି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଅଟୁଟ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଅଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଦ୍ୱାର ପ୍ରାଣ, ଯାହା ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଏହାକୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଏବଂ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହି ପ୍ରକାର ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ତେଜସ୍ଵୀ ଏବଂ ଅନ୍ନଭୋଜୀ ହୁଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ବ୍ୟାନ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରମା; ଏହାକୁ ଧନ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର, ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଧନୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଅପାନ, ଯାହା ବାଣୀ, ଯାହା ଅଗ୍ନି; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଓ ଅନ୍ନଭୋଜନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର, ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ଵୀ ଓ ଅନ୍ନଭୋଜୀ ହୁଏ। ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ସମାନ, ଯାହା ମନ, ଯାହା ବର୍ଷା; ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶୁଦ୍ଧି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର, ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଉପରକୁ ଦ୍ୱାର ଉଦାନ, ଯାହା ବାୟୁ, ଯାହା ଆକାଶ; ଏହାକୁ ଶକ୍ତି ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର, ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଡ଼ ହୁଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକର ଦ୍ୱାରପାଳକ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକ ବୀର ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଅଛି, ସେହି ଆଲୋକ ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେହକୁ ଛୁଇଁ ତାପ ଅନୁଭବ କରେ; ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାନ ଢାକିଲେ ବିଜୁଳି ଗର୍ଜନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ନିର୍ଵାପିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରିବେ; ଏହିପରି ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣର ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ; ଏହାଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତାହା ରହିଥାଏ, ଏହାରେ ତାହା ବିଲୀନ ହୁଏ; ଏହି ଉପରେ ଶାନ୍ତି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହୁଏ; ଏଉଁଠି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଯେପରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହିଁ ହୁଏ; ତେଣୁ ଉତ୍ତମ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ୍। ତାଙ୍କର ଶରୀର ପ୍ରାଣ, ରୂପ ତେଜସ୍ଵୀ, ସଙ୍କଳ୍ପ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମା ଆକାଶ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ତାଙ୍କର, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ। ମୋ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଧାନ୍ୟ ଚାଉଳ, ଯବ, ଶସ୍ୟ, ଟିଳି ବା ଟିଳି ଗୁଡ଼ିକୁ ଠାରୁ ଅପରିମାଣ ଛୋଟ, ଏହି ଆତ୍ମା ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଠାରୁ ବଡ଼। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଇଚ୍ଛା, ଗନ୍ଧ, ରସ ତାଙ୍କର, ଶାନ୍ତ, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ; ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ଏଠାରୁ ଯିବା ପରେ ମୁଁ ସେହି ହେବି; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ପାତ୍ର, ଯାହାର ଆଧାର ପୃଥିବୀ ଏବଂ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଦିଗମାନେ ତାହାର ମାଳା, ଆକାଶ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଖୋଲ; ଏହି ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ସେଇ ପାତ୍ର, ଏବଂ ଏହିରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଛି।