ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଅନ୍ବେଷଣ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷଙ୍କର ଶାସନ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ଏପରେ ତୃତୀୟ ଅମୃତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଛି । ଏହା ଉପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଯାହାର ମୁଖ ଭାବେ ବରୁଣ ଅଛନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଉନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଏହି ଆକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଆକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇଯାଏ, ବରୁଣ ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଆକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ଆକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ପଶ୍ଚିମରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାସନ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଥ ଅମୃତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଉପରେ ମାରୁତମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ସୋମ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଭାବେ ଅଛି । ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଉନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଏହି ଆକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଆକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ମାରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ସୋମ ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଆକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ଆକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ଦୁଇଥର ଉତ୍ତରରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ଏତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ମାରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାସନ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ପଞ୍ଚମ ଅମୃତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ସାଧ୍ୟମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମୁଖ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଉନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଏହି ଆକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଆକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଆକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ଆକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ଦୁଇଥର ଉପରକୁ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ତଳକୁ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ଏତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାସନ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ଏହା ପରେ କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରକୁ ଉଦୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହା କେବେ ଉଦୟ କରେନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ, ମଧ୍ୟରେ ଏକାକି ରହିଯାଏ । ସେଠାରେ କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ କରେନାହିଁ । ହେ ଦେବତାମାନେ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବେନି । ଯିଏ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଉପନିଷଦକୁ ଏଭଳି ଜାଣିଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଏକ ମାତ୍ର ଅଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବେ ଉଦୟ କରେନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦକୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତିମାନେ କୁହିଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମନୁ କୁହିଲେ, ମନୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ କୁହିଲେ । ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅକୁ କୁହିଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ପିତା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ କିମ୍ବା ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଶିଷ୍ୟକୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଜ୍ଞାନ କୁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେଇଥାଏ । କାରଣ, ଏହା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହାନ୍ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି । ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେସବୁ ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି । ବାଣୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ବାଣୀ ହେଉଛି ସମସ୍ତ । କାରଣ, ବାଣୀ ଗାୟନ କରେ ଓ ରକ୍ଷା କରେ । ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହା ଉପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସିଛି । ଏହା ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ । ଏହି ପୃଥିବୀ ମାନବ ଦେହ, ଏହି ଦେହରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବସିଛି, ଏହା ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ । ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଅଛି, ଏଠାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବସିଛି, ଏହା ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ । ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଚାରିଟି ପଦ ଓ ଛଅ ଭାଗ ଅଛି, ଏହିପରି ଛନ୍ଦରେ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ମହିମା ଏପରି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହାନ୍ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଅଂଶ ଅମୃତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛି । ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ । ଏବଂ ଯେଉଁ ବାହ୍ୟ ଆକାଶ ଅଛି, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ବାହ୍ୟ ଆକାଶ ଏହି । ଏହା ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ । ଏହା ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଚଳ । ଯିଏ ଏହି ଜାଣେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଚଳ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏହି ହୃଦୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଅଛି । ପୂର୍ବମୁଖୀ ଯାହା, ସେ ପ୍ରାଣ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ । ଏହାକୁ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ । ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ବ୍ୟାନ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର; ଏହାକୁ ଶ୍ରୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ । ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ଅପାନ, ଯାହା ବାଣୀ, ଯାହା ଅଗ୍ନି; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମ-ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ । ଉତ୍ତରମୁଖୀ ସମାନ, ଯାହା ମନ, ଯାହା ବର୍ଷା; ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ୍ ହୁଏ ।