ଏହି ଅତି ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଉପନିଷଦ କହିଛି—ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ତାପିତ ହେଲେ। ଏହି ତାପରୁ ଯଶ, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପୋଷଣ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସମ୍ନିଧିତ ହେଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯେଉଁ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଏହି ତ୍ୟାଗର ଚିହ୍ନ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାରଗୁଡ଼ିକୁ ଉପନିଷଦ ‘ସାରର ସାର’ ବୋଲି କହେ। ଯେପରି ବେଦ ହେଉଛି ସାର, ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବେଦର ସାର। ବେଦ ଅମୃତ, ଏହିମାନେ ବେଦର ଅମୃତତ୍ୱ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏଉଁପରି, ପ୍ରଥମ ଅମୃତ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଉପରେ ବସୁମାନେ ଜୀବନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଖ। ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହି ଆକୃତିରୁ ଉପଜନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିଠାରୁ ଉପଜେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଉଠି ପଶ୍ଚିମକୁ ବସେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ଅଧିପତ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅମୃତ ଉପରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଉପଜନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିଠାରୁ ଉପଜେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଠି ଉତ୍ତରକୁ ବସେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ଅଧିପତ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ତୃତୀୟ ଅମୃତ ଉପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ବରୁଣ ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଉପଜନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ବରୁଣ ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିଠାରୁ ଉପଜେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଠି ଉତ୍ତରକୁ ବସେ, ପଶ୍ଚିମରୁ ଉଠି ପୂର୍ବକୁ ବସେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ଚତୁର୍ଥ ଅମୃତ ଉପରେ ମାରୁତମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ସୋମ ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଉପଜନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ମାରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ସୋମ ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିଠାରୁ ଉପଜେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମରୁ ଉଠି ପୂର୍ବକୁ ବସେ, ଦୁଇଥର ଉତ୍ତରରୁ ଉଠି ଦକ୍ଷିଣକୁ ବସେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମାରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ପଞ୍ଚମ ଅମୃତ ଉପରେ ସାଧ୍ୟମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଉପଜନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମୁଖ ହୁଏ, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିଠାରୁ ଉପଜେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରରୁ ଉଠି ଦକ୍ଷିଣକୁ ବସେ, ଦୁଇଥର ଉପରକୁ ଉଠି ତଳକୁ ବସେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଧିକ୍ରମ କ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏଠାରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠେ ନାହିଁ, ବସେ ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସେଠି କେବେ ବସେ ନାହିଁ, ଉଠେ ନାହିଁ। ଦେବଗଣ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଉପନିଷଦକୁ ଏଭଳି ଜାଣିଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଠିବା ବସିବା ନାହିଁ; ସେ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଦିନ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ମନୁଙ୍କୁ, ମନୁ ସନ୍ତାନମାନେ; ଏହି ଉପଦେଶ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବଡ଼ ପୁଅ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ତାହାଠାରୁ ବଡ଼, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼। ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ଗାୟତ୍ରୀ। ବାଣୀ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ, ବାଣୀ ଏହି ସମସ୍ତ, କାରଣ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଗାୟନ କରେ ଓ ରକ୍ଷା କରେ। ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହା ଉପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଏହି ଦେହ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଚାରିଟି ପାଦ ଓ ଛଅଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହିପରି ଚ୍ଛନ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ମହିମା ଏପରି, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅମୃତ ଆକାଶରେ ଅଛି। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ପୁରୁଷର ବାହ୍ୟ ଆକାଶ ଯାହା, ସେଇଁ ସେଇଁ। ଏହି ସେ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଆକାଶ, ଏହି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟର ଆକାଶ; ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଚଳ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଚଳ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।