ଏହି ଉପନିଷଦର କଥା ଆମକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ । ପ୍ରଥମେ, ବୃହସ୍ପତି ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ବୃହସ୍ପତି ବୋଲି ମନାଯାଏ, କାରଣ ବାକ୍କୁ 'ବୃହତୀ' କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ତାହାର ନାଥ । ପୁନଃ ଆୟସ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଆୟସ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ମୁଁହରୁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ବକ ଦଳ୍ଭ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ବୁଝିଲେ ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇଲେ । ଏହିପରି ଯେଉଁଜଣ ଏହି ଅକ୍ଷୟ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଏଭଳି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଠି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି ଉପଦେଶ । ଏବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ଉଦ୍ଗୀଥ ରୂପେ ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସେ ଉଦିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଏ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ । ଏହି ଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୟ ଦୂର କରିଥାନ୍ତି । ଏଠି ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଏଠି ଓ ସେଠି ଏକେ ଅଟୁଟ; ଏଠି ଉଷ୍ଣ, ସେଠି ଉଷ୍ଣ; ଏଠି ସ୍ୱର, ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟସ୍ୱର । ଏହିପରି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଏଠି, ସେଠି ଓ ଅନ୍ୟତମ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏବେ, ବ୍ୟାନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ଅପାନ ହେଉଛି ନିଶ୍ୱାସ, ଏହି ଦୁଇଁର ଯୋଗକୁ ବ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ ଓ ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ବାକ୍ । ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ବାକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏନାହିଁ । ବାକ୍ ଯୋଡାଯାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା କୌଣସି ଋକ୍ ପାଠ କରିହେବ ନାହିଁ; ଯୋଡାଯାଇଥିବା ସାମନ୍, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ସାମନ୍ ଗାଇହେବ ନାହିଁ; ସାମନ୍ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ଉଦ୍ଗୀଥ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏନାହିଁ । ଏହିପରି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅରଣି ଘସି ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ, ଘୋଡ଼ାର ଦୌଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଟାଣିବା—ଏସବୁ ବି ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ହୁଏନାହିଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୁ ବ୍ୟାନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏବେ, ଉଦ୍ଗୀଥ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଭାବରେ—'ଉଦ୍' ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଉଠାଯାଏ; 'ଗୀ' ହେଉଛି ବାକ୍, କାରଣ 'ଗୀର୍' ବୋଲି ବାକ୍ କୁହାଯାଏ; 'ଥ' ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, କାରଣ ସମସ୍ତ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି 'ଉଦ୍', ମଧ୍ୟଲୋକ 'ଗୀ', ପୃଥିବୀ 'ଥ'; ସୂର୍ଯ୍ୟ 'ଉଦ୍', ବାୟୁ 'ଗୀ', ଅଗ୍ନି 'ଥ'; ସାମବେଦ 'ଉଦ୍', ଯଜୁର୍ବେଦ 'ଗୀ', ଋଗ୍ବେଦ 'ଥ' । ବାକ୍ ହେଉଛି ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ; ଯେଉଁଯଣ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ଓ ଖାଦ୍ୟଭୋଗୀ ହୁଏ । ଏବେ, ଶୁଭ, ଶ୍ରୀ, ଓ ସମ୍ନିଧିର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁ ସାମନ୍କୁ ବନ୍ଧନା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁ ଋଚ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ; ଯେଉଁ ଋଷି, ଯେଉଁ ଦେବତା, ସେଠାରେ ଯିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ, ଯେଉଁ ସ୍ତୋମ, ଯେଉଁ ଦିଗ୍କୁ ବନ୍ଧନା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯିବା ଉଚିତ୍ । ଶେଷରେ, ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସଚେତନ ରହି, ବନ୍ଧନା କରିବା ଉଚିତ୍; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ, ତାହା ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ବନ୍ଧନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଏବେ, ଏହି 'ଓଁ' ଅକ୍ଷରକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଯେତେବେଳେ କିଏ ଗାଏ, 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ । ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହିପରି—ଦେବତାମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରି ତିନିପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଛନ୍ଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଜେଁକୁ ଢାକିଲେ । ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ସାର ଯାହା, ସେହି ଏହାର ସାର । ସେଠାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଜଳରେ ମାଛ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖୁଥିଲା; ଋକ୍, ସାମନ୍, ଯଜୁସ୍ରେ ତାଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କଲା । ଏହି ଜାଣି, ସେମାନେ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଯେତେବେଳେ କିଏ ଋକ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରେ; ସାମନ୍, ଯଜୁସ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି । ଏହି ଶବ୍ଦ, ଏହି ଅକ୍ଷର ଅମୃତ ଓ ଭୟଶୂନ୍ୟ । ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବତାମାନେ ଅମର ଓ ଭୟଶୂନ୍ୟ ହେଲେ । ଏହିପରି ଜାଣି, ଯେଉଁଜଣ ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଏହି ଅମୃତ ଓ ଭୟହୀନ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଅମର ହେଲେ, ସେଉଁପରି ସେ ମଧ୍ୟ ଅମର ହୁଏ । ଏବେ, ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ । ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଏହା ପ୍ରଣବ, କାରଣ ଏହା 'ଓଁ' ଭାବେ ଶବ୍ଦିତ ହୁଏ । କୌଷୀତକି ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ଏକାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ମୋର ହେଲେ; ତୁମ ରଶ୍ମିଗୁଡିକୁ ଆଉ ଫେରାଇ ଦିଅ, କାରଣ ତୁମେ ଅନେକ ପାଇବେ ।" ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା । ଏବେ, ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ—ଏହି ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହି 'ଓଁ' ଭାବେ ଶବ୍ଦିତ ହୁଏ । କୌଷୀତକି ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ଏକାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ମୋର ହେଲେ । ପ୍ରାଣଗୁଡିକୁ ବହୁତ ଗାଓ, କାରଣ ମୁଁ ଅନେକ ପାଇବି ।" ଏଠି, ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ । ଯଦି ହୋତା ଭୁଲ୍ଠାରୁ ପାଠ କରେ, ସେ ପୁନଃପୁନି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ । ଏହି ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ରେ ବୁନାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ସାମନ୍ ଋକ୍ରେ ଗାଯାଏ । ଏହା ଅଗ୍ନି, ଏହି ସାମନ୍ । ଏହି ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ରେ ବୁନାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ସାମନ୍ ଋକ୍ରେ ଗାଯାଏ । ଏହା ମଧ୍ୟଲୋକ, ସାମନ୍ । ଏହି ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ରେ ବୁନାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ସାମନ୍ ଋକ୍ରେ ଗାଯାଏ । ଏହା ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମନ୍ । ଏହି ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ରେ ବୁନାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ସାମନ୍ ଋକ୍ରେ ଗାଯାଏ । ଏହି ତାରାମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସାମନ୍ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଧଳା ଅଭା ହେଉଛି ସାମନ୍; ନୀଳ ବା କଳା ଭାଗ ସାମନ୍ । ସେହି ସାମନ୍ ଏହି ଋକ୍ରେ ବୁନାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ସାମନ୍ ଋକ୍ରେ ଗାଯାଏ ।