ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ଥକୁ ଏକ ଗଭୀର ଗଳ୍ପ ଭାବେ କୁହାଯାଉଛି— ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯେଉଁ ରଶ୍ମିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ମଧୁନାଳୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅମୃତ ଝରଣା। ଏଠିରେ ଯଜୁସ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଯଜୁର୍ବେଦ ହେଉଛି ପୁଷ୍ପ, ଏବଂ ଏହି ଅମୃତ ଜଳଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ମାନାଯାଏ। ଏହି ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦ ରୂପେ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଦିଆଗଲା, ସେଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ଅନ୍ନ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚାଖିଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଧଳା ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯେଉଁ ରଶ୍ମିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପଶ୍ଚିମ ମଧୁନାଳୀ। ସାମନ୍ ଏଠିରେ ମଧୁକର, ସାମବେଦ ହେଉଛି ପୁଷ୍ପ, ଏବଂ ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେ ଏହି ସାମନ୍ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ସାମବେଦରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କଲେ। ଏଠାରୁ ମଧୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ନ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚାଖିଲେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କଳା ରୂପ। ଉତ୍ତର ଦିଗର ରଶ୍ମିମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ମଧୁନାଳୀ। ଏଠିରେ ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ପୁଷ୍ପ ଭାବେ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ତାଙ୍କର। ଏହି ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କଲେ। ଏଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ନ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଲେ। ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଚରମ କଳା ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉପର ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ମଧୁନାଳୀ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମଧୁକରମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ। ଏଠିରେ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ପୁଷ୍ପ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ତାଙ୍କର। ଏହି ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ତାପିତ କଲେ, ଏଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ନ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଲେ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କଳିତ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସାରମଧ୍ୟର ସାର, କାରଣ ବେଦମାନେ ସାର, ଏବଂ ଏହିଠି ସେମାନଙ୍କର ସାର। ବେଦମାନେ ଅମୃତ, ଏହିଠି ତାଙ୍କର ଅମୃତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଅମୃତ ଉପରେ ବସୁମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଖ। ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିକୁ ମୁଖ ଭାବେ ଧରି, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଉଦୟ ଓ ପଶ୍ଚିମକୁ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଵାମ୍ୟ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ରଖେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅମୃତ ଉପରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣେ, ସେ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମୁଖ ଭାବେ ଧରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଦୟ ଓ ଉତ୍ତରକୁ ଅସ୍ତ ହେଉଅଁତିଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଵାମ୍ୟ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ରଖେ। ତୃତୀୟ ଅମୃତ ଉପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ବରୁଣ ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣେ, ସେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ବରୁଣକୁ ମୁଖ ଭାବେ ଧରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଦୟ ଓ ଉତ୍ତରକୁ ଅସ୍ତ, ପଶ୍ଚିମରୁ ଉଦୟ ଓ ପୂର୍ବକୁ ଅସ୍ତ ହେଉଅଁତିଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଵାମ୍ୟ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ରଖେ। ଚତୁର୍ଥ ଅମୃତ ଉପରେ ମାରୁତମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ସୋମ ତାଙ୍କର ମୁଖ। ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତ ସାରକୁ ଜାଣେ, ସେ ମାରୁତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ସୋମକୁ ମୁଖ ଭାବେ ଧରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମରୁ ଉଦୟ ଓ ପୂର୍ବକୁ ଅସ୍ତ, ଦୁଇଥର ଉତ୍ତରରୁ ଉଦୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଅସ୍ତ ହେଉଅଁତିଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ମାରୁତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଧିପତ୍ୟ ରଖେ। ପଞ୍ଚମ ଅମୃତ ସାର ଉପରେ ସାଧ୍ୟମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ତାଙ୍କର ମୁଖ। ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତ ସାରକୁ ଜାଣେ, ସେ ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଖ ଭାବେ ଧରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରରୁ ଉଦୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଅସ୍ତ, ଦୁଇଥର ଉପରକୁ ଉଦୟ ଓ ତଳକୁ ଅସ୍ତ ହେଉଅଁତିଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଧିପତ୍ୟ ରଖେ। ଏହିପରେ, ସେଠାରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ, ଏହା ନ କେବଳ ଉଦୟ, ନ କେବଳ ଅସ୍ତ, ଏକାକୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏଠି ଏକ କବିତା ରୂପେ କୁହାଯାଏ—ସେଠି କେବେ ଉଦୟ ନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତ ନାହିଁ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବତାମାନେ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବେନି। ଯିଏ ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଉପନିଷଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ପାଇଁ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ କିଛି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର।