ଏକ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଶେଷ ଅଂଶ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ହୋମ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଉପକରଣ ଆଣାଯାଉନି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବସି, ପିଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱଦେବ ସାମନ୍ ଗାୟନ କରିଥାଏ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ— “ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍! ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବା, ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ଅବିରୋଧିତ ଦ୍ୱାର ହେଉ। ଏହିପରି ଗାୟନ ହୁଏ—‘ସ୍ୱାରା—ହୁମ୍ ଆ ଜ୍ୟା ୟୋଆ’।” ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱଦେବ, ସେ ଗାୟନ କରେ— “ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍! ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବା, ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ଅବିରୋଧିତ ଦ୍ୱାର ହେଉ—‘ସାମ୍ରା—ହୁମ୍ ଆ ଜ୍ୟା ୟୋଆ’।” ଏହା ପରେ ସେ ଅଫର୍ଗର୍ କରେ, ଏହିପରି କହି— “ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ।” ଏହି ଉପଚାର କରିବା ପରେ, ସେ ବୁଝିଥାଏ—ଏହି ହେଉଛି ଯଜ୍ଞକାରିଙ୍କର ଲୋକ। ଏଠାରେ ସେ ଯଜ୍ଞକାରି; ଏହି ଜୀବନ ପରେ, ‘ସ୍ୱାହା, ବାଧା ଭଙ୍ଗ ହେଲା’ ବୋଲି କହି, ସେ ଉଠିଯାଏ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ପାଇଁ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତୃତୀୟ ହୋମ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ଯଜ୍ଞର ମାନ ଜାଣେ। ଏବେ କଥା ଆସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅମୃତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ସିଧା ରେଖା ଉପରି ଚାପି ଥିବା ଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ତାହାର ଉପରି ଚେପି, ମଧ୍ୟଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ପିଠା ଓ କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ। ଏହି କିରଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅମୃତ ନାଳ। ଏଠି ଋଚ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଋଗ୍ବେଦ ହେଉଛି ମନ୍ଦାର, ଏବଂ ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ଏହି ଋଚ୍ମାନେ। ଏହି ଋଗ୍ବେଦକୁ ସେ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ; ଏହାରୁ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଖ୍ୟାତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ଆହାର ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟରେ ସ୍ଥାନ ନେଲେ, ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଲାଲ୍ ରୂପ। ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଅମୃତ ନାଳ। ଏଠି ଯଜୁସ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଯଜୁର୍ବେଦ ହେଉଛି ମନ୍ଦାର, ଏବଂ ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ। ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ସେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ; ଏହାରୁ ଖ୍ୟାତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଆହାର ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟରେ ସ୍ଥାନ ନେଲେ, ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଧଳା ରୂପ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପଶ୍ଚିମ ଅମୃତ ନାଳ। ଏଠି ସାମନ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ସାମବେଦ ହେଉଛି ମନ୍ଦାର, ଏବଂ ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ଏହି ସାମନ୍ମାନେ। ସେ ସାମବେଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ; ଏହାରୁ ଖ୍ୟାତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଆହାର ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟରେ ସ୍ଥାନ ନେଲେ, ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର କଳା ରୂପ। ଉତ୍ତର ଦିଗର କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍ତର ଅମୃତ ନାଳ। ଏଠି ଅଥର୍ୱାଙ୍ଗିରସ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ହେଉଛି ମନ୍ଦାର, ଏବଂ ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ। ସେ ଏହି ଇତିହାସ ପୁରାଣକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ; ଏହାରୁ ଖ୍ୟାତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଆହାର ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଳା ରୂପ। ଉପର ଦିଗର କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଉପର ମଧୁ ନାଳ, ଯେଉଁଠି ମଧୁକରମାନେ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ରଖିଛନ୍ତି; ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛି ମନ୍ଦାର ଓ ଅମୃତ ଜଳ ଅଛି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାପିତ ହେଲେ, ଏହି ତାପରୁ ଖ୍ୟାତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ପୋଷଣ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଟି ଅଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ସାରମାନଙ୍କର ସାର। କାରଣ, ବେଦମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସାର, ଏମିତି ଏମାନେ ସାରମାନଙ୍କର ସାର। ବେଦମାନେ ଅମୃତ, ଏମିତି ଏମାନେ ଅମୃତମାନଙ୍କର ଅମୃତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଅମୃତ ଉପରେ ବସୁମାନେ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଖ। ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଆନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହି ରୂପରୁ ବାହାରିଆସନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣେ, ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିକୁ ମୁଖ କରି, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ସେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଏହି ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଉଠି ପଶ୍ଚିମକୁ ବୁଢ଼େ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାସନ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅମୃତ ଉପରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଆନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହି ରୂପରୁ ବାହାରିଆସନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣେ, ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମୁଖ କରି, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ସେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଏହି ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦୁଇଥର ଉଠି ଉତ୍ତରକୁ ବୁଢ଼େ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାସନ କରେ। ତୃତୀୟ ଅମୃତ ଉପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି, ବରୁଣ ତାଙ୍କର ମୁଖ। ସେମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଆନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେମାନେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହି ରୂପରୁ ବାହାରିଆସନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଅମୃତକୁ ଜାଣେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ, ବରୁଣକୁ ମୁଖ କରି, ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ସେ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଏହି ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।