ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାତ ସମୟର ସୋମପାନ ଅର୍ପିତ ହୁଏ ବସୁମାନେଙ୍କୁ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟର ସୋମପାନ ରୁଦ୍ରମାନେଙ୍କୁ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ସୋମପାନ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ପରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଲୋକ କେଉଁଠି? ଯଦି ସେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତେବେ କିପରି କରିବେ? କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ଯଜ୍ଞାବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରେ ବସି, ପିଛୁକୁ ଅଗ୍ନି ରଖି, ସେ 'ବାସବ ସାମନ୍' ଗାଏ। ସେ ଗାଏ—"ହେ ଲୋକଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାଳା, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମୟ। ହୁଁ ଆ ଜ୍ୟା ଯୋ ଆ।" ଏପରେ ସେ ଅର୍ପଣ କରି କହେ—"ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଭୂମିର ରକ୍ଷକ, ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ପାଇଁ। ଏହିଠାରେ ଯଜମାନଙ୍କର ଲୋକ; ମୁଁ ଏହି।" ଏଠି, ଯଜମାନ, ଜୀବନ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି, 'ସ୍ୱାହା, ବାଧା ହଟାଅ' କହି ଉଠନ୍ତି। ବସୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାତ ସୋମପାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ପୁଣି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରେ ବସି, ପିଛିକୁ ଅଗ୍ନି ରଖି, 'ରୌଦ୍ର ସାମନ୍' ଗାଏ। ସେ ଗାଏ—"ହେ ଲୋକଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାଳା, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ହେ ବୀର। ହୁଁ ଆ ଜ୍ୟା ଯୋ ଆ।" ଏପରେ ସେ ଅର୍ପଣ କରି କହେ—"ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ମଧ୍ୟଭୂମିର ରକ୍ଷକ, ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଲୋକକୁ ପାଇଁ। ଏହିଠାରେ ଯଜମାନଙ୍କର ଲୋକ; ମୁଁ ଏହି।" ଏଠି, ଯଜମାନ, ଜୀବନ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି, 'ସ୍ୱାହା, ବାଧା ହଟାଅ' କହି ଉଠନ୍ତି। ରୁଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୋମପାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତୃତୀୟ ଲିବେସନ ପାଇଁ ଉପକରଣ ଆଣିବା ପୂର୍ବରୁ, ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରେ ବସି, ପିଛିକୁ ଅଗ୍ନି ରଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ 'ୱୈଶ୍ୱଦେବ ସାମନ୍' ଗାଏ। ସେ ଗାଏ—"ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମୟ, ଲୋକର ଅବିରୋଧିତ ଦ୍ୱାର ଭାବେ—ସ୍ୱାରା—ହୁଁ ଆ ଜ୍ୟା ଯୋଆ।" ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ବୈଶ୍ୱଦେବଙ୍କୁ, ଗାଏ—"ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମୟ, ଲୋକର ଅବିରୋଧିତ ଦ୍ୱାର ଭାବେ—ସାମ୍ରା—ହୁଁ ଆ ଜ୍ୟା ଯୋଆ।" ଏପରେ ସେ ଅର୍ପଣ କରି କହେ—"ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ।" ଏହିଠାରେ ଯଜମାନଙ୍କର ଲୋକ। ମୁଁ ଯଜମାନ, ଏହି ଜୀବନ ପରେ, 'ସ୍ୱାହା, ବାଧା ଭାଙ୍ଗିଗଲା' କହି ଉଠନ୍ତି। ଏହିପରି ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃତୀୟ ସୋମପାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଯଜ୍ଞର ସାର୍ଥକତାକୁ ଜାଣେ। ଏହିପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଅମୃତ। ତାଙ୍କର ଆଡ଼ସାଉଁ ରେଖା ଉପରି ଚାମଡ଼ି, ମଧ୍ୟଭାଗ ହେଉଛି ରୁଟି, ତାଙ୍କର କିରଣମାନେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ। ଏହି କିରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେହିଁମାନେ ପୂର୍ବ ଅମୃତ ନାଳ। ଋଚ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଋଗ୍ବେଦ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ସେହି ଋଚ୍ମାନେ। ସେ ଏହି ଋଗ୍ବେଦକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କଲେ; ଏଠାରୁ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ହେଲା, କୀର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶକ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚାଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୀପରେ ଆସିବାର ସ୍ଥାନ ନେଲେ; ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଲାଲ୍ ଆକୃତି। ଏବେ, ଯେଉଁ କିରଣମାନେ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଅମୃତ ନାଳ। ଯଜୁସ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଯଜୁର୍ବେଦ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ସେମାନେ। ଏହିଁ ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ରମାନେ; ସେ ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କଲେ; ଏଠାରୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶକ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚାଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୀପରେ ଆସିଲେ; ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଧଳା ଆକୃତି। ଏବେ, ଯେଉଁ କିରଣମାନେ ପଶ୍ଚିମକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଅମୃତ ନାଳ। ସାମନ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ସାମବେଦ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ସେମାନେ। ଏହିଁ ସାମନ୍ ଗୀତମାନେ; ସେ ସାମବେଦକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କଲେ; ଏଠାରୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶକ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚାଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୀପରେ ଆସିଲେ; ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କଳା ଆକୃତି। ଏବେ, ଯେଉଁ କିରଣମାନେ ଉତ୍ତରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଅମୃତ ନାଳ। ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରାସ୍ ହେଉଛି ମଧୁକର, ଇତିହାସ ପୁରାଣ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ସେମାନେ। ଏହିଁ ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରାସ୍ ମନ୍ତ୍ରମାନେ; ସେ ଇତିହାସ ପୁରାଣକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କଲେ; ଏଠାରୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶକ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉପସ୍ଥିତି କଲେ; ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଳା ଆକୃତି। ଏବେ, ଯେଉଁ କିରଣମାନେ ଉପରକୁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପର ମଧୁନାଳ, ମଧୁକରଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ; ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଫୁଲ, ଏହିଁ ଅମୃତ ଜଳ। ଏହିଁ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ତାପିତ ହେଲା, ଏଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶକ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉପସ୍ଥିତି କଲେ; ଏହିଠାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଅଟୁଟ୍ ସାର୍। ଏହିଁ ହେଉଛି ସାରମାନେ—ବେଦମାନେ ସାର, ଏହିଁ ତାଙ୍କର ସାର। ଏହିଁ ଅମୃତ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ; ବେଦମାନେ ଅମୃତ, ଏହିଁ ତାଙ୍କର ଅମୃତ। ପ୍ରଥମ ଅମୃତ ଉପରେ ବସୁମାନେ ବସନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଖ। ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେଖି କୁଶଳ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହି ଆକୃତିରୁ ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି।