ଏହି ଉପନିଷଦର ପବିତ୍ର କଥାରେ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ପାଞ୍ଚତ୍ୱ ଓ ତିନି ତିନି ଭାଗର ସମ୍ମିଳନ ଅଛି, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ସବୁକିଛିକୁ ଜାଣେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହି ଭାବନାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ସମସ୍ତ କିଛି"। ଏହାପରେ କୁହାଯାଏ, ବିନର୍ଦି ସାମନର ସ୍ୱରରେ ଗୋଧନ ଆଶା କରାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଉଦ୍ଗୀଥ ଅଗ୍ନିଙ୍କ, ଅନିରୁକ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ, ନିରୁକ୍ତ ସୋମଙ୍କ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ସମ ଭାବ ବାୟୁଙ୍କ, ସମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ, ଅପଧ୍ୱାନ୍ତ ବରୁଣଙ୍କ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ବାରୁଣ ସ୍ୱରକୁ ଏଡ଼ାଇ ଚଲିବା ଉଚିତ। ଏହି ସ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚରିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇବା ସମୟରେ ଭାବିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି"। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ—"ମୁଁ ସ୍ୱଧା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି"। ମାନବମାନେ ପାଇଁ—"ମୁଁ ଆଶା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି"। ପଶୁମାନେ ପାଇଁ—"ମୁଁ ତିନି ଓ ପାନି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି"। ଯଜ୍ଞକାରୀ ପାଇଁ—"ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି"। ନିଜ ପାଇଁ—"ମୁଁ ଅନ୍ନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି"। ଏହିଭଳି ଧ୍ୟାନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହ ବିନା ଅଲସତାରେ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ, ସମସ୍ତ ତାପ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ରୂପ, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ରୂପ। କେହି ଯଦି ସ୍ୱର ବିଷୟରେ ପଚାରେ, କୁହିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ଉତ୍ତର ଦେବେ"। ତାପ ବିଷୟରେ—"ମୁଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ଦେଖିବେ"। ସ୍ପର୍ଶ ବିଷୟରେ—"ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ"। ସମସ୍ତ ସ୍ୱରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଚ୍ଚ୍ଚାରଣ ହିସାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, କୁହିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ଶକ୍ତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି"। ସମସ୍ତ ତାପକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପରାଜିତ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ବୋଲି କହି, "ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି"। ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିର ବୋଲି କୁହି, "ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ପଛକୁ ଆଣୁଛି"। ଧର୍ମର ତିନି ଉପସ୍ଥମ୍ଭ ଅଛି—ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ ପ୍ରଥମ; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱିତୀୟ; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଶିଷ୍ୟ ହିସାବରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପିତ କରି ରହିବା। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଶୁଭ ଲୋକ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ତାପିତ କଲେ; ତାହାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ପୁଣି ତାହାକୁ ତାପିତ କଲେ, ତାହାରୁ ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ—ଏହି ମହାଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ପୁଣି ତାହାକୁ ତାପିତ କଲେ, ତାହାରୁ ଓଁ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ଯେପରି ଏକ ଖୁଣ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପତ୍ର ଏକଠା ହୁଏ, ସେପରି ଓଁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବାଣୀ ଏକତ୍ରିତ। ଓଁ ଏହି ସମସ୍ତ; ଓଁ ଏହି ସମସ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜାଣିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ କହନ୍ତି—ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ବସୁମାନେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ରୁଦ୍ରମାନେ, ତୃତୀୟ ସ୍ନାନ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହି ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଲୋକ କେଉଁଠି? ଯଦି ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ କିପରି କରିବେ? କିନ୍ତୁ ଯଦି ଜାଣନ୍ତି, ସେହିଅନୁସାରେ କରିବେ। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ, ଅଲତାର୍ ତିଆରି କରି, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରେ ପଛ ଦେଇ ବସି, ବାସବ ସାମନ ଗାଇଥିବା ସମୟରେ କୁହନ୍ତି—"ଓ ଲୋକର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାଳା, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ଓ ପ୍ରଭାମୟ।" ପରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି କୁହନ୍ତି—"ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକ ପାଇଁ ଦିଅ। ଏହିଏ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଲୋକ—ମୁଁ ଏହା।" ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞକାରୀ ଜୀବନ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି, "ସ୍ୱାହା, ବାଧା ହଟ" ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଉଠନ୍ତି। ବସୁମାନେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ଦିଅନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରେ ବସି, ରୌଦ୍ର ସାମନ ଗାଇଥିବା ସମୟରେ—"ଓ ଲୋକଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାଳା, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ଓ ଶୂରବୀର।" ପରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି କୁହନ୍ତି—"ମଧ୍ୟଲୋକର ରକ୍ଷକ ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକ ଦିଅ। ଏହିଏ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଲୋକ—ମୁଁ ଏହା।" ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞକାରୀ ଜୀବନ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି, "ସ୍ୱାହା, ବାଧା ହଟ" ବୋଲି ଉଠନ୍ତି। ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ଦିଅନ୍ତି। ତୃତୀୟ ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ, ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ତରେ ବସି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ସାମନ ଗାଇଥିବା ସମୟରେ—"ଓ ପ୍ରଭାମୟ, ଅବରୋଧ ବିନା ଲୋକର ଦ୍ୱାର ଭାବରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ"। ବୈଶ୍ୱଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗାଇ—"ଓ ପ୍ରଭାମୟ, ସାମ୍ରାଟ ଭାବରେ ଅବରୋଧ ବିନା ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ"। ପରେ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି କୁହନ୍ତି—"ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଦେବତାମାନେ, ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଦିଅ।" ଏହିଏ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଲୋକ। ଏଠାରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞକାରୀ; ଏହି ଜୀବନ ପରେ, "ସ୍ୱାହା, ବାଧା ଭଙ୍ଗ" ବୋଲି ଉଠନ୍ତି। ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃତୀୟ ଲିବେସନ ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଯିଏ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ଯଜ୍ଞର ମାପ ଜାଣେ। ଏହି ସବୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ, ଉପନିଷଦ କୁହେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଦେବମାନଙ୍କର ଅମୃତ। ତାଙ୍କର ଅନୁପ୍ରସ୍ଥିତ କିରଣ ଉପର ଚାମଚ, ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ରୁଟି, ତାଙ୍କର କିରଣମାନେ ସନ୍ତାନ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା କିରଣମାନେ ପୂର୍ବ ମଧୁସ୍ରୋତ, ଋଚ୍ ମଧୁକର, ଋଗ୍ବେଦ ଫୁଲ, ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ହେଉଛି ଏହି ଋଚ୍। ପ୍ରଭୁ ଏହି ଋଗ୍ବେଦକୁ ଆବେଶିତ କଲେ; ଏଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶକ୍ତି, ଅନ୍ନ ଓ ସାର ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚାଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାନିଧ୍ୟରେ ରହିଲେ; ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଲାଲ ରୂପ। ଦକ୍ଷିଣ କିରଣମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ମଧୁସ୍ରୋତ, ଯଜୁସ୍ ମଧୁକର, ଯଜୁର୍ବେଦ ଫୁଲ, ଏହି ଅମୃତ ଜଳ ଏହି।