ପୂର୍ବକାଳର ଏକ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ଋଷିମାନେ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଥିଲେ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତୃତ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ହିଁକାର, ଆକାଶ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଦିଗମାନେ ପ୍ରତିହାର ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସମାପ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ୱରୀ ସାମଗାନ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ପୁତ୍ର-ପଶୁରେ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଖ୍ୟାତିରେ ମହାନ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ଏକ ନିୟମ। ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଡା ହିଁକାର, ଛାଗ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଗାଈ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଘୋଡା ପ୍ରତିହାର ଏବଂ ମଣିଷ ସମାପ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ରେବତୀ ସାମଗାନ ପଶୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ବିଲିନ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଶୁଧନର ଅଧିକାରୀ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ପୁତ୍ର-ପଶୁରେ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଖ୍ୟାତିରେ ମହାନ ହୁଏ। ପଶୁମାନଙ୍କୁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ନିୟମ। ଦେହରେ କେଶ ହିଁକାର, ଚର୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ମାଂସ ଉଦ୍ଗୀଥ, ହାଡ଼ ପ୍ରତିହାର ଏବଂ ମଜ୍ଜା ସମାପ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞୀୟ ସାମଗାନ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏକତ୍ରିତ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ ଥାଏ, କୌଣସି ଅଙ୍ଗରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସେ ନାହିଁ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ପୁତ୍ର-ପଶୁରେ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଖ୍ୟାତିରେ ମହାନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଜ୍ଜା ଖାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ—ଏହି ନିୟମ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ହିଁକାର, ବାୟୁ ପ୍ରସ୍ତାବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ, ତାରାମାନେ ପ୍ରତିହାର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମାପ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜନ ସାମଗାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏକତ୍ରିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ, ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଲୋକର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ନିୟମ। ତିନି ପ୍ରକାରର ବେଦ ହିଁକାର, ଏହି ତିନି ଲୋକ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ, ତାରା, ପକ୍ଷୀ, କିରଣ ପ୍ରତିହାର, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ସମାପ୍ତି। ଏହି ସାମଗାନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଏକତ୍ରିତ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର—“ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚମୂଳକ, ତିନି ତିନି କରି, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ।” ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛି। ଏହି ଭାବନା—“ମୁଁ ସମସ୍ତ”—ଏହି ନିୟମ। ସାମଗାନର ବିନର୍ଦି ଧୁନିରେ ଲୋକମାନେ ପଶୁପ୍ରାପ୍ତି ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଗୀଥ ଅଗ୍ନିଙ୍କ, ଅନିରୁକ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ, ନିରୁକ୍ତ ସୋମଙ୍କ, ମୃଦୁ-ସ୍ନିଗ୍ଧ ବାୟୁଙ୍କ, ସ୍ନିଗ୍ଧ-ଦୃଢ଼ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ, ଅପଧ୍ୱାନ୍ତ ଭାଗ ଭାରୁଣଙ୍କ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ବାରୁଣ ଭାଗକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇବା ସମୟରେ—“ମୁଁ ଅମରତ୍ୱ ପାଉଁ”, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ—“ମୁଁ ସ୍ୱଧା ପାଉଁ”, ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ—“ମୁଁ ଆଶା ପାଉଁ”, ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ—“ମୁଁ ତୃଣ ଓ ପାଣି ପାଉଁ”, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ—“ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଉଁ”, ନିଜ ପାଇଁ—“ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ପାଉଁ”—ଏହିଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ଗାଇବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଭାବନାରେ ଅବିଚଳ ହୋଇ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆକୃତି, ସମସ୍ତ ତାପ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆକୃତି, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଆକୃତି। କେହି ସ୍ୱର ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ—“ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ଉତ୍ତର ଦେବେ”। ତାପ ବିଷୟରେ—“ମୁଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ଦେଖିବେ”; ସ୍ପର୍ଶ ବିଷୟରେ—“ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ”। ସ୍ୱରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି, “ମୁଁ ଶକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଉଛି”; ତାପକୁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି, “ମୁଁ ଆତ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଉଛି”; ସ୍ପର୍ଶକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି, “ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରାଉଛି”। ଧର୍ମର ତିନି ଖମ୍ଭା—ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ତପସ୍ୟା; ତୃତୀୟ ଗୁରୁଗୃହରେ ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଧାରଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ଲୋକମାନେ ଉପରେ ତାପ କଲେ, ତାହାଠାରୁ ତ୍ରୟୀବିଦ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପୁଣି ତାପ କଲେ, ତାହାଠାରୁ ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏବଂ ତାପ କଲେ, ତାହାଠାରୁ ଓଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବଡ଼ ଗଛର ଦାଣ୍ଡ ଭଳି, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ଓଁ ଧାରଣ କରେ। ଓଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ; ଓଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ବେଳେ ବସୁମାନେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ବେଳେ ରୁଦ୍ରମାନେ, ତୃତୀୟ ସ୍ନାନ ବେଳେ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାର ଲୋକ କେଉଁଠି? ଏହି ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ? ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଅନୁସରଣ କରିବେ। ପ୍ରାତଃକାଳ ଅଗ୍ନିକୁ ଦକ୍ଷିଣେ ରଖି, ଉତ୍ତରେ ବସି, ବାସବ ସାମନ୍ ଗାଇ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହିବେ—“ହେ ଲୋକର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାଳା, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁ। ହୁଁ ଆ ଜ୍ୟା ଯୋ ଆ।” ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ନମସ୍କାର କରିବେ, “ହେ ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ଲୋକ ଦିଅ। ଏହା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାର ଲୋକ, ମୁଁ ଏହି।” ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଆୟୁର ଅତିକ୍ରମ କରି, “ସ୍ୱାହା, ବାଧା ହଟା” ବୋଲି ଉଠିଯିବେ। ବସୁମାନେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ଦେବେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ରାଗ୍ନିକୁ ପୂର୍ବରେ ରଖି, ଉତ୍ତରେ ବସି, ରୌଦ୍ର ସାମନ୍ ଗାଇ, “ହେ ଲୋକର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାଳା, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁ। ହୁଁ ଆ ଜ୍ୟା ଯୋ ଆ।” ପରେ ବାୟୁକୁ ନମସ୍କାର କରିବେ, “ହେ ବାୟୁ, ମଧ୍ୟଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ଲୋକ ଦିଅ। ଏହା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାର ଲୋକ, ମୁଁ ଏହି।” ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଆୟୁର ଅତିକ୍ରମ କରି, “ସ୍ୱାହା, ବାଧା ହଟା” ବୋଲି ଉଠିଯିବେ।