ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ସାମନ୍ୟ ଦୂର୍ଦ୍ଦୂର ଗ୍ୟାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—ଯିଏ ପ୍ରାଣରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍କୁ ଜାଣି, ଏହାରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ। ଏହା ହେଉଛି ପଞ୍ଚମୂଖୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ। ତାପରେ ସେମାନେ ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ ବିଷୟରେ କହିଲେ—ଏହି ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉଚ୍ଚାରଣରେ ‘ହୁଁ’ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେହିଏ ହିଙ୍କାର; ଯାହା ବାହାରୁଅଛି, ତାହା ପ୍ରସ୍ତାବ; ଯାହା ଆସୁଛି, ସେହିଏ ଆଦି। ଯାହା ଉତ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିଏ ଉଦ୍ଗୀଥ; ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଫେରିଯାଏ, ସେହିଏ ପ୍ରତିହାର; ଯାହା ଆସିପହଞ୍ଚେ, ସେହିଏ ଉପଦ୍ରବ; ଏବଂ ଯାହା ଶେଷ ହୁଏ, ସେହିଏ ନିଧନ। ଯିଏ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣର ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍କୁ ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଉଚ୍ଚାରଣର ଦୁଧ ପାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଖାଦ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମନ୍ ସହିତ ଏହି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, "ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁ, ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଫେରିଆସୁ," ଏହିପରି ଭାବନା ତିନିବେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଅଛି, ସେହିଏ ହିଙ୍କାର ଭାଗ; ପଶୁମାନେ ଏହି ଭାଗର ଅନୁସଙ୍ଗୀ। ଉଦୟ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅଂଶ ମାନବମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏହିଏ ପ୍ରଶଂସାର ଅଂଶ। ମିଶ୍ରଣ ସମୟରେ ଆଦି ଅଂଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନୁସଙ୍ଗୀ; ଏହିଏ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଉଡନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଉଦ୍ଗୀଥ ଅଂଶ ଦେବତାମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ପ୍ରତିହାର ଅଂଶ ଦର୍ଭା ଘାସରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଏହିଏ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ବିକାଶ ସମୟରେ ଉପଦ୍ରବ ଅଂଶ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ଅନୁସଙ୍ଗୀ; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ନିଧନ ଅଂଶ ପିତୃମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହି ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍କୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ପରିମାପିତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ହିଙ୍କାର ଓ ପ୍ରସ୍ତାବ ତିନି ଅକ୍ଷରର; ଆଦି ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର, ପ୍ରତିହାର ଚାରି ଅକ୍ଷରର; ଉଦ୍ଗୀଥ ତିନି, ଉପଦ୍ରବ ଚାରି, ନିଧନ ତିନି ଅକ୍ଷରର। ସମସ୍ତ ମିଶି ୨୨ ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ୨୧ ଅକ୍ଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ, ୨୨ ଅକ୍ଷର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଲୋକ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଜୟ ଏବଂ ତାହା ପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଜୟ ଲାଭ ହୁଏ। ମନ ହିଙ୍କାର, ଉଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଗୀଥ, କାନ ପ୍ରତିହାର, ଶ୍ୱାସ ନିଧନ—ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରାଣରେ ବିନିଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ମନେ ମନେ ମଝି ଦେଖେ, ସେ ହିଙ୍କାର; ଧୂଆଁ ଉଠିଲେ ପ୍ରସ୍ତାବ; ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଲେ ଉଦ୍ଗୀଥ; ଅଙ୍ଗାର ହେଲେ ପ୍ରତିହାର; ଶାନ୍ତି ହେଲେ ନିଧନ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିରେ ରଥନ୍ତର ସାମନ୍ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ତେଜ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ପାଣି ଚୁଷିବା ଓ ଥୁକିବା ନିଷିଦ୍ଧ। ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରେ—ଆଲୋଚନା ହିଙ୍କାର, ଜଣାଇବା ପ୍ରସ୍ତାବ, ସଂଗମ ଉଦ୍ଗୀଥ, ପୁନଃ ସଂଗମ ପ୍ରତିହାର, ସମୟ ବିତିବା ନିଧନ; ଏହି ଭାବରେ ଦମ୍ପତିରେ ଭାବିତ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକତା, ସଂତାନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; କୌଣସି ନାରୀକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ—ଉଦୟ ହିଙ୍କାର, ପୂର୍ବାହ୍ନ ପ୍ରସ୍ତାବ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଅପରାହ୍ନ ପ୍ରତିହାର, ସାନ୍ଧ୍ୟା ନିଧନ; ସମସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ୱୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମେଘରେ—ମେଘ ଜମିବା ହିଙ୍କାର, ମେଘ ଜନ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ବିଜୁଳି-ଗର୍ଜନ ପ୍ରତିହାର, ବର୍ଷା ଶେଷ ନିଧନ; ସମସ୍ତ ମେଘରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁହିଁ ପଶୁ ଲାଭ ହୁଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ପ୍ରାପ୍ତି; ବର୍ଷାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଋତୁମାନେ—ବସନ୍ତ ହିଙ୍କାର, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ଶରତ୍ ପ୍ରତିହାର, ଶୀତ ନିଧନ; ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ, ଧନ, ବ୍ରହ୍ମତେଜ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; ଋତୁମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭୂମି ହିଙ୍କାର, ଆକାଶ ପ୍ରସ୍ତାବ, ସ୍ୱର୍ଗ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିହାର, ସାଗର ନିଧନ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧିକାରୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପଶୁମାନେ—ଛାଗ ହିଙ୍କାର, ମେଷ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଗାଈ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଘୋଡ଼ା ପ୍ରତିହାର, ମନୁଷ୍ୟ ନିଧନ; ସମସ୍ତ ପଶୁରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପଶୁଧନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶରୀରରେ—କେଶ ହିଙ୍କାର, ଚର୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ମାଂସ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଅସ୍ଥି ପ୍ରତିହାର, ମଜ୍ଜା ନିଧନ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ ହୁଏ; ଏକ ବର୍ଷ ମଜ୍ଜା ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ମଜ୍ଜା ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେବତାମାନେ—ଅଗ୍ନି ହିଙ୍କାର, ବାୟୁ ପ୍ରସ୍ତାବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ, ତାରା ପ୍ରତିହାର, ଚନ୍ଦ୍ର ନିଧନ; ସମସ୍ତ ଦେବତାରେ ବିନିଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ, ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ ଲାଭ ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅବହେଳା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।