ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମହାପୁରୁଷ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ, ସାମନ୍ର ପଞ୍ଚ ରୂପକୁ ଦେଖି, ତାହାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ସେ ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍କୁ ଜାଣି, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଯିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବର୍ଷା ଉପରେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ—ପୂର୍ବବାୟୁ ହେଉଛି ହିଙ୍କାର, ମେଘ ଜମା ହେବା ହେଉଛି ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ପଡିବା ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ, ବିଜୁଳି ଚମକି ମେଘ ଗର୍ଜନ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରତିହାର, ଏବଂ ଯାହା ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ ତାହା ନିଧନ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ବର୍ଷାରେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ବର୍ଷା ତାହା ପାଇଁ ହୁଏ। ପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଳରେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଶିଖାଇଲେ—ମେଘ ଜମା ହେବା ହିଙ୍କାର, ବର୍ଷା ପଡିବା ପ୍ରସ୍ତାବ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଉଦ୍ଗୀଥ, ପଶ୍ଚିମକୁ ବହୁଥିବା ପ୍ରତିହାର ଓ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଳରେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଜଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଜଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ସେ ଋତୁମାନ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରିବାର କଥା କହିଲେ—ବସନ୍ତ ହିଙ୍କାର, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ଶରତ୍ ପ୍ରତିହାର, ଶୀତ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ଋତୁମାନ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସମସ୍ତ ଋତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ସେ ଋତୁର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ର ଅଂଶ—ଛାଗ ହିଙ୍କାର, ମେଁଝ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଗାଈ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଘୋଡ଼ା ପ୍ରତିହାର, ମଣିଷ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ପଶୁମାନେ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସମସ୍ତ ପଶୁ ତାଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ପଶୁର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ସେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିରେ ପରମ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରିବା କଥା କହିଲେ—ପ୍ରାଣ ହିଙ୍କାର, ବାକ୍ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଗୀଥ, କର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିହାର, ମନ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଉପରେ ପରମ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପରମ ହୁଏ, ପରମ ଲୋକ ଜୟ କରେ। ଏପରେ, ସେ ସପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ର ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ବାକ୍ରେ ସପ୍ତ ଅଂଶ ଅଛି—ବାକ୍ରେ ଯେଉଁଠି ‘ହୁମ୍’ ରହିଛି ସେହି ହିଙ୍କାର, ବାହାରୁଅଛି ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଯାହା ଆସେ ସେ ଆଦି, ଉଠୁଛି ସେ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଫେରୁଛି ସେ ପ୍ରତିହାର, ଆସୁଛି ସେ ଉପଦ୍ରବ, ଶେଷ ହେଉଛି ସେ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ବାକ୍ରେ ସପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରେ, ବାକ୍ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦିଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ଓ ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ସପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଶିଖାଇଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମନ୍ ରୂପରେ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ହିଙ୍କାର, ତା’ଉପରେ ପଶୁମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଉଦୟ ସମୟ ପ୍ରସ୍ତାବ, ତା’ଉପରେ ମଣିଷମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମିଶ୍ରଣ ସମୟ ଆଦି, ତା’ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଉଦ୍ଗୀଥ, ତା’ଉପରେ ଦେବତାମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ପ୍ରତିହାର, ତା’ଉପରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ନିର୍ଭର କରେ। ବିକାଳ ପରେ ଉପଦ୍ରବ, ତା’ଉପରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟ ନିଧନ, ତା’ଉପରେ ପିତୃମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ମହାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହି ସପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍କୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ମାପି, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି—ହିଙ୍କାର ଓ ପ୍ରସ୍ତାବ ତିନି ଅକ୍ଷର, ଆଦି ଦୁଇ ଅକ୍ଷର, ପ୍ରତିହାର ଚାରି ଅକ୍ଷର, ଉଦ୍ଗୀଥ ତିନି ଅକ୍ଷର, ଉପଦ୍ରବ ଚାରି ଅକ୍ଷର, ନିଧନ ତିନି ଅକ୍ଷର, ଏମିତି କୁଳ ୨୨ ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ୨୧ ଅକ୍ଷରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି, ୨୨ ଅକ୍ଷରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଜୟ, ଏହା ହେଉଛି ଦୁଃଖରହିତ ଲୋକ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ସପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ସାମନ୍ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଜୟ ଲାଭ କରେ। ପୁନି, ମନ ହିଙ୍କାର, ବାକ୍ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଗୀଥ, କର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିହାର, ଶ୍ୱାସ ନିଧନ—ଏହା ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ପ୍ରାଣମୟରେ ବୁନାଯାଇଛି। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଏପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ, ପ୍ରଜା ଓ ପଶୁରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ ସାମନ୍ ବୁନାଯାଇଛି—ମଥିବା ହିଙ୍କାର, ଧୂଆଁ ଉଠିବା ପ୍ରସ୍ତାବ, ଅଗ୍ନି ଦେଉଁଥିବା ଉଦ୍ଗୀଥ, କୋଇଳା ହେବା ପ୍ରତିହାର, ଶାନ୍ତ ହେବା ନିଧନ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିରେ ରଥନ୍ତର ସାମନ୍ ବୁନାଯାଇଛି—ଏହା ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଖ୍ୟାତି ପାଏ। ଏହିପରି ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟ ସାମନ୍ର ଅଂଶ—ସଂବାଦ ହିଙ୍କାର, ଜଣାଇବା ପ୍ରସ୍ତାବ, ସଙ୍ଗମ ଉଦ୍ଗୀଥ, ପୁନଃ ସଙ୍ଗମ ପ୍ରତିହାର, ସମୟ ଯିବା ନିଧନ, ପାର ହେବା ନିଧନ। ଏହିପରି ବାମଦେବ୍ୟ ସାମନ୍ ଦମ୍ପତିରେ ବୁନାଯାଇଛି—ଏହା ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏକତା, ପ୍ରଜା, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପଶୁ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବୃହତ୍ ସାମନ୍ ବୁନାଯାଇଛି—ଉଦୟ ହିଙ୍କାର, ପୂର୍ବାହ୍ନ ପ୍ରସ୍ତାବ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଅପରାହ୍ନ ପ୍ରତିହାର, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ହୁଏ। ବର୍ଷାମେଘରେ ବୈରୂପ ସାମନ୍ ବୁନାଯାଇଛି—ମେଘ ଜମା ହିଙ୍କାର, ମେଘ ଜନ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ବିଜୁଳି ଚମକି ମେଘ ଗର୍ଜନ ପ୍ରତିହାର, ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଯିଏ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗତ ଓ ସୁସ୍ଥ ପଶୁ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ। ଋତୁମାନ୍ୟରେ ବୈରାଜ ସାମନ୍ ବୁନାଯାଇଛି—ବସନ୍ତ ହିଙ୍କାର, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ଶରତ୍ ପ୍ରତିହାର, ଶୀତ ନିଧନ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯିଏ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପ୍ରଜା, ପଶୁ, ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ହୁଏ।