ଏହି ଉପନିଷଦ ଶ୍ରୁତିରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପାସନାର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସାମନ୍ର ଅନେକ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। ଏହି ସଂସାର ହେଉଛି “ହା” ଧ୍ୱନି; ବାୟୁ ହେଉଛି “ଇକାର”, ଚନ୍ଦ୍ର “କାର”, ଆତ୍ମା “ହକାର”, ଅଗ୍ନି “ଈକାର”। ସୂର୍ଯ୍ୟ “ଉକାର”, ଆହ୍ୱାନ “ଏକାର”, ସମସ୍ତ ଦେବତା “ଔହୋୟିକାର”, ପ୍ରଜାପତି “ହିଙ୍କାର”, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସ୍ୱର, ଖାଦ୍ୟ “ୟା”, ଓ ବାଣୀ ହେଉଛି ବିରାଟ୍। ଏଠାରେ ଷ୍ଟୋଭା ହେଉଛି ସଞ୍ଚାର ଏବଂ ହୁଙ୍କାର। ଏହି ଉପନିଷଦ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଥିରେ ବାଣୀ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସାମନ୍ର ଉପନିଷଦ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଥି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ହୁଏ। ସାମନ୍ର ଏକତ୍ୱ ଉପାସନା ଉତ୍ତମ; ଯାହା ଉତ୍ତମ, ସେହି ସାମନ୍, ଯାହା ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ, ସେହି ସାମନ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଭଲ ଉପାସନା ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ଭଲ ଉପାସନା ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଭଲ, ସେଉଁଠି "ସାମା ଆମ ପାଇଁ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଭଲ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି "ନ ସାମା" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ସାମନ୍ ଉପାସନା କରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିକଟରେ ଆସି ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଶରଣାଗତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସାମନ୍ର ପଞ୍ଚମୂଖୀ ରୂପକୁ ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ “ହିଙ୍କାର”, ଅଗ୍ନି “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଆକାଶ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ସୂର୍ଯ୍ୟ “ପ୍ରତିହାର”, ଓ ସ୍ୱର୍ଗ “ନିଧନ”। ଏହି ଉପରି ଲୋକମାନେ ଏମିତି। ତଳକୁ ଯିବା କ୍ରମରେ, ସ୍ୱର୍ଗ “ହିଙ୍କାର”, ସୂର୍ଯ୍ୟ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଆକାଶ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ଅଗ୍ନି “ପ୍ରତିହାର”, ଓ ପୃଥିବୀ “ନିଧନ”। ଏହି ଦୁଇ କ୍ରମର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଉଭୟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧୋ ଲୋକ ଲାଭ କରିପାରିବେ। ବର୍ଷାରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ପୂର୍ବ ପବନ “ହିଙ୍କାର”, ମେଘ ସଂଚୟ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ବିଜୁଳି ଓ ଗଜଗଜି “ପ୍ରତିହାର”, ଏବଂ ଯାହା ସଂଚୟ ହେଉଛି “ନିଧନ”। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବାକୁ ବର୍ଷା ଦେଉଛି। ସମସ୍ତ ଜଳରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ ଧ୍ୟାନ—ଏଠାରେ ମେଘ ସଂଚୟ “ହିଙ୍କାର”, ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଝରଣା “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ପଶ୍ଚିମକୁ ବହୁଥିବା “ପ୍ରତିହାର”, ଓ ନିଧନ। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଜଳର ଅଭାବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ଜଳମୟ ହୁଏ। ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି—ବସନ୍ତ “ହିଙ୍କାର”, ଗ୍ରୀଷ୍ମ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ବର୍ଷା “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ଶରତ୍ “ପ୍ରତିହାର”, ଏବଂ ଶୀତ “ନିଧନ”। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବାକୁ ସମସ୍ତ ଋତୁ ଲାଭ ହୁଏ। ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ—ଛାଗ “ହିଙ୍କାର”, ମେଷ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଗାଈ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ଘୋଡ଼ା “ପ୍ରତିହାର”, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ “ନିଧନ”। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ମିଳନ୍ତି। ପ୍ରାଣମୟ ସାମନ୍ର ପଞ୍ଚମୂଖୀ ଧ୍ୟାନ—ପ୍ରାଣ “ହିଙ୍କାର”, ବାଣୀ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଚକ୍ଷୁ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, କର୍ଣ୍ଣ “ପ୍ରତିହାର”, ମନ “ନିଧନ”—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଲାଭ କରେ। ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ବି କୁହାଯାଇଛି। ବାଣୀରେ ଯେଉଁଠି “ହୁମ୍” ଅଛି, ସେହି “ହିଙ୍କାର”, ଯାହା ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୁଏ, ସେହି “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଯାହା ଆସେ, ସେହି ଆଦି। ଯାହା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେହି “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ଯାହା ପୁନଃ ଫେରେ, ସେହି “ପ୍ରତିହାର”, ଯାହା ନିକଟ ଆସେ, ସେହି “ଉପଦ୍ରବ”, ଏବଂ ଯାହା ଶେଷ ହୁଏ, ସେହି “ନିଧନ”। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବାକୁ ବାଣୀ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ “ହିଙ୍କାର”, ଏଉଁପରି ତାଙ୍କର ପଶୁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଉଦୟ ସମୟରେ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଏଉଁପରି ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମିଶ୍ରଣ ସମୟରେ “ଆଦି”, ଏଉଁପରି ପକ୍ଷୀ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, ଏଉଁପରି ଦେବତାମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ “ପ୍ରତିହାର”, ଏଉଁପରି ଦର୍ଭା ଘାସ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ବିକାଶ ସମୟରେ “ଉପଦ୍ରବ”, ଏଉଁପରି ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ “ନିଧନ”, ଏଉଁପରି ପିତୃମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଏହି ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍କୁ ନିଜର ମାନ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। “ହିଙ୍କାର” ଓ “ପ୍ରସ୍ତାବ”—ତିନି ଅକ୍ଷର; “ଆଦି”—ଦୁଇ ଅକ୍ଷର, “ପ୍ରତିହାର”—ଚାରି ଅକ୍ଷର; “ଉଦ୍ଗୀଥ”—ତିନି ଅକ୍ଷର, “ଉପଦ୍ରବ”—ଚାରି ଅକ୍ଷର; “ନିଧନ”—ତିନି ଅକ୍ଷର। ସମସ୍ତ ମିଶି ୨୨ ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ୨୧ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ୨୨ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଲୋକ—ଏହି ସ୍ଵର୍ଗ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଲୋକ—ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଜୟ ପାଏ। ମନ “ହିଙ୍କାର”, ବାଣୀ “ପ୍ରସ୍ତାବ”, ଚକ୍ଷୁ “ଉଦ୍ଗୀଥ”, କର୍ଣ୍ଣ “ପ୍ରତିହାର”, ପ୍ରାଣ “ନିଧନ”—ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରାଣମୟ ଭାବେ ବିନ୍ଧାଯାଇଛି। ଏହି ଭାବେ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ପ୍ରାଣମୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପ୍ରଜା ଓ ପଶୁରେ ବୃଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତିରେ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ମନରେ ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।