ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସନ୍ତାନ ସମ୍ଭାବିତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏକଥିରେ ଆସିଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଧରି, "ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା," ବୋଲି କହିଥିଲେ । ସେମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ନାକର ଶ୍ୱାସ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ଦାନବମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ପ୍ରହାର କଲେ, ତେଣୁ ଏହି ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଗନ୍ଧ ଉଭୟ ଶୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ପ୍ରହାରିତ । ପରେ ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ବାଣୀ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ଦାନବମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ପ୍ରହାର କଲେ, ତେଣୁ ଲୋକ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଉଭୟ କଥା କହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ପ୍ରହାରିତ । ପରେ ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଚକ୍ଷୁ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ଦାନବମାନେ ପ୍ରହାର କଲେ, ତେଣୁ ଲୋକ ରମ୍ୟ ଓ ଅରମ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି । ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ କଣ, ମନ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଦାନବମାନେ ପ୍ରହାର କଲେ, ତେଣୁ ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ । ପରେ ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ଦାନବମାନେ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପଥରକୁ ପ୍ରହାର କରି ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବା ନୁହେଁ । ଏହିପରି, ଏହି ପ୍ରାଣ ଅଭେଦ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟଳ । ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଅପବିତ୍ରତା ଅସଫଳ; ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ମୂଳ ଅପରାଧ ନଷ୍ଟ କରି, ଦେହ ଛାଡିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ସହିତ ନେଇଯାଉଥିବେ । ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଅଙ୍ଗିରାସମାନେ ଅଙ୍ଗ ରସ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ବୃହସ୍ପତି ଏହାକୁ ବୃହତୀ ବାଣୀର ନାୟକ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ଆୟସ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ମୁଁହର ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ବକ ଦଲଭ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ନୈମିଶ ଜନମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଗାଇଦେଲେ । ଏହି ଅବିନାଶୀ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଏପରି ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ହୁଏ । ଏବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଂପର୍କରେ କହାଯାଉଛି—ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉଠିଥାଏ, ସେ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଥାଏ । ଉଠି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୟର ଦୂରକାରୀ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଏଠି ଓ ସେଠି ଏକ, ଏଠି ଉଷ୍ଣ, ସେଠି ଉଷ୍ଣ; ଏଠି ସ୍ୱର, ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟସ୍ୱର । ତେଣୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ସେମାନେ ଏଠି, ସେଠି ଓ ଅନ୍ୟ ଏଠିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏବେ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ବ୍ୟାନ ପ୍ରାଣକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ନିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଅପାନ । ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ମିଶଣ ବ୍ୟାନ; ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ବାଣୀ । ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା କେହି ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ବାଣୀ ଏକତ୍ରିତ, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ, ସାମଗାନ, ଉଦ୍ଗୀଥ ଚାଣ୍ଟିଂ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ—ଅଗ୍ନି ଦଳନ, ଘୋଡା ଦୌଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଟାଣିବା—ଏଗୁଡିକ ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବିନା ହୁଏ । ତେଣୁ ବ୍ୟାନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ଉଦ୍ଗୀଥ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏହିପରି: 'ଉଦ' ପ୍ରାଣ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠିଯାଏ; 'ଗୀ' ବାଣୀ, କାରଣ 'ଗୀର୍' ବାଣୀ ଅର୍ଥ; 'ଥ' ଖାଦ୍ୟ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଏହାରେ ଆଧାରିତ । ଦିବି 'ଉଦ', ମଧ୍ୟକାଶ 'ଗୀ', ପୃଥିବୀ 'ଥ'; ସୂର୍ଯ୍ୟ 'ଉଦ', ବାୟୁ 'ଗୀ', ଅଗ୍ନି 'ଥ'; ସାମ ବେଦ 'ଉଦ', ଯଜୁର ବେଦ 'ଗୀ', ଋଗ୍ ବେଦ 'ଥ' । ବାଣୀ ଗାଏଯାଉଥିବା ଦୁହି କ୍ଷୀର ଭଳି; ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନୀ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଖାଦ୍ୟଭୋଜୀ ହୁଏ । ଏବେ ଶୁଭ, ଶ୍ରୀ, ଉପସ୍ଥାନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ସାମନ ଗାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେଉଁ ସାମନକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା; ଯେଉଁ ଋଚ୍ଛ, ଋଷି, ଦେବତା ଉପରେ ଗାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଦେବା । ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ, ଷ୍ଟୋମ, ଦିଗ୍ ଉପରେ ଗାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଦେବା । ଶେଷରେ, ନିଜକୁ ଉପସ୍ଥିତ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଭାବି, ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଗାଇବା; ଏହିପରି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ଏବେ 'ଓଁ' ଶବ୍ଦକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଗାଇବା ସମୟରେ 'ଓଁ' ଗାଯାଏ । ଦେବତାମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଅଞ୍ଚଳ ଭଳି ଢାକିଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଜଳରେ ମାଛ ଭଳି ଦେଖି ରହିଥିଲା, ଋଚ୍, ସାମନ, ଯଜୁସ୍ରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା । ଦେବତାମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବେଦ ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରମ କରି, ଶବ୍ଦରେ ଲିନ ହେଲେ । ଯେତେବେଳେ କେହି ବେଦ ଉପରେ ପହଁଚେ, 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରେ । ଏହି ଶବ୍ଦ ଅମର ଓ ଭୟହୀନ; ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବତାମାନେ ଅମର ଓ ଭୟହୀନ ହେଲେ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ସହିତ କେହି ଏହି ଶବ୍ଦ ଚାଣ୍ଟ କରିଲେ, ସେ ଅମର ଓ ଭୟହୀନ ହୁଏ । ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ; ଏହା ପ୍ରଣବ, କାରଣ ଏହା 'ଓଁ' ଭାବରେ ଶବ୍ଦ ଦେଉଛି । କୌଷୀତକି ନିଜ ପୁଅକୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉପସ୍ଥିତ କରିଛି; ତୁମେ ମୋର ହେଉ, ତୁମର କିରଣ ଫେରାଇ ଦେଉ, ତୁମେ ଅନେକ ହେବେ ।" ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଂପର୍କରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା । ନିଜ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା; କାରଣ ଏହା 'ଓଁ' ଭାବରେ ଶବ୍ଦ ଦେଉଛି । କୌଷୀତକି ପୁଅକୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ଉପସ୍ଥିତ କରିଛି; ତୁମେ ମୋର ହେଉ, ଅନେକ ପ୍ରାଣ ଗାଇଦେଉ, ମୁଁ ଅନେକ ପ୍ରାଣ ପାଇବି ।" ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ । ଯଦି ହୋତୃ ଭୁଲ୍ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ପୁନିପୁନି ଏକତ୍ର କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । ସାମନ ଲାଗି ଋଚ୍ରେ ବିନ୍ଦୁ ତାଣିଛି; ତେଣୁ ସାମନ ଋଚ୍ରେ ଗାଯାଏ । ଏହି ଅଗ୍ନି ଓ ସାମନ, ଏହି ମଧ୍ୟକାଶ ଓ ସାମନ, ଏହି ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ସାମନ, ଏହି ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସାମନ ଭାବରେ ଗାଯାଏ ।