स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्राꣳ राजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति
सकाळी निघताना तो म्हणाला, 'आपल्याला अन्न मिळो, किंवा निदान थोडे धन मिळो. राजा यज्ञ करणार आहे; सर्व ऋत्विजांसह तो मला निवडो.'
तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय
त्याची पत्नी म्हणाली, 'हेच कुलमाष खा.' त्याने ते खाल्ले आणि मग तो यज्ञाच्या ठिकाणी गेला.
तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच
तेथे जेव्हा उद्गातृ स्तुती करायला बसले होते, तेव्हा तो त्यांच्यात जाऊन बसला. मग त्याने प्रस्तोता याला उद्देशून काही बोलले.
प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति
त्याने प्रस्तोत्याला सांगितले, 'प्रस्तावाची देवता प्रस्तावावर अवलंबून आहे. जर तू तिला न ओळखता प्रस्ताव गायलीस, तर तुझे डोके तुटेल.'
एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति
त्याचप्रमाणे त्याने उद्गात्याला सांगितले, 'उद्गीथाची देवता उद्गीथावर अवलंबून आहे. जर तू तिला न ओळखता उद्गीथ गायलीस, तर तुझे डोके तुटेल.'
एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे
त्याचप्रमाणे त्याने प्रतिहार्त्याला सांगितले, 'प्रतिहाराची देवता प्रतिहारावर अवलंबून आहे. जर तू तिला न ओळखता प्रतिहार म्हणशील, तर तुझे डोके तुटेल.' त्यामुळे सगळे घाबरून शांत बसले.
अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच
मग यजमान त्याच्याकडे आला आणि म्हणाला, 'माझ्या मनात आपल्याला जाणून घेण्याची इच्छा आहे.' तो म्हणाला, 'मी उषस्ति, चक्रायणाचा मुलगा आहे.'
स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि
तो म्हणाला, 'भगवंत, मी सर्व ऋत्विजांमध्ये आपल्यालाच शोधत होतो. पण आपल्याला न सापडल्यामुळे मी दुसऱ्यांना निवडले.'
भगवाꣳ स्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच
'भगवंत, मला सर्व ऋत्विजांसोबत असू द्या.' 'तसेच होईल,' तो म्हणाला. 'मग, माझ्यासोबत जे निवडले गेले आहेत, फक्त तेच स्तुती म्हणोत. तुम्ही त्यांना जितके धन द्याल, तितकेच मला द्या.' 'तसेच होईल,' यजमान म्हणाला.
अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति
मग प्रस्तोता त्याच्याकडे आला आणि म्हणाला, 'प्रस्तावाची देवता प्रस्तावावर अवलंबून आहे. जर तू तिला न ओळखता प्रस्ताव गायलीस, तर तुझे डोके तुटेल.' 'हे भगवंत, असे सांगू नका. ती देवता कोण आहे?'
प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति
त्याने उत्तर दिलं, "प्राण." खरं तर ही सर्व जीवसृष्टी प्राणामध्येच प्रवेश करते आणि प्राणामधूनच उगवते. हीच देवता प्रास्तावाशी जोडलेली आहे. जर हे न कळता प्रास्ताव म्हणशील, तर तुझं डोकं फुटेल—हे मी सांगितलं आहे.
अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति
मग उद्गाता जवळ आला. उद्गात्यासाठी देवता उद्गीथाशी जोडलेली आहे. जर हे न कळता उद्गीथ गायलास, तर तुझं डोकं फुटेल—म्हणून हे करू नको, भगवन्. "ती कोणती देवता?" असं त्याने विचारलं.
आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति
त्याने उत्तर दिलं, "आदित्य." खरं तर ही सर्व जीवसृष्टी वर चढणाऱ्या सूर्याची स्तुती करते. हीच देवता उद्गीथाशी जोडलेली आहे. जर हे न कळता उद्गीथ गायलास, तर तुझं डोकं फुटेल—हे मी सांगितलं आहे.
अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति
मग प्रतिहारता जवळ आला. प्रतिहारत्यासाठी देवता प्रतिहाराशी जोडलेली आहे. जर हे न कळता प्रतिहारा म्हणशील, तर तुझं डोकं फुटेल—म्हणून हे करू नको, भगवन्. "ती कोणती देवता?" असं त्याने विचारलं.
अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति
त्याने उत्तर दिलं, "अन्न." खरं तर ही सर्व जीवसृष्टी अन्न घेत जगते. हीच देवता प्रतिहाराशी जोडलेली आहे. जर हे न कळता प्रतिहारा म्हणशील, तर तुझं डोकं फुटेल—हे मी दोनदा सांगितलं आहे.
शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज
शौव उद्गीथ, मग बको दाल्भ्य आणि मैत्रेयीचा मुलगा ग्लाव, हे तिघेही अध्ययनासाठी बाहेर पडले.
तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वा इति
त्याच्यासमोर एक पांढरा कुत्रा प्रकट झाला. इतर कुत्रे त्याच्याजवळ आले आणि म्हणाले, "महाराज, आमच्यासाठी गा, आम्हाला भूक लागली आहे."
तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयाञ्चकार
त्याने त्यांना सांगितले, "इथे सकाळी येऊ नका." म्हणून बको दाल्भ्य आणि ग्लाव, मैत्रेयीचा मुलगा, वाट पाहत राहिले.
ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सꣳरब्धाः सर्पन्तीत्येवमाससृपुस्ते ह समुपविश्य हिं चक्रुः
जसं बाह्यपवमान गाण्याच्या आधी गायक हलायला लागतात, तसं ते कुत्रे सरपटत सरपटत पुढे गेले. मग ते एकत्र बसले आणि "हिं" असा आवाज केला.
ओ3मदा3मों3पिबा3मों3 देवो वरुणः प्रजापतिः सविता3न्नमिहा2हरदन्नपते3ऽन्नमिहा2हरा2हरो3मिति
"ॐ, आपण जेवू या! ॐ, आपण पिऊ या! वरुण, प्रजापती, सविता या देवांनी इथे अन्न आणलं आहे. अन्नपती, अन्न इथे आण, आण, आण!"
अयं वाव लोको हाउकारः वायुर्हाइकारश्चन्द्रमा कार आत्मेहकारोऽग्निरीकारः
हा जग म्हणजे 'हा' असा उच्चार; वायू म्हणजे 'इकार'; चंद्र म्हणजे 'कार'; आत्मा म्हणजे 'हकार'; अग्नी म्हणजे 'ईकार'.
आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वे देवा औहोयिकारः प्रजापतिर्हिङ्कारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट्
सूर्य म्हणजे 'ऊकार'; निहव म्हणजे 'एकार'; सर्व देवता म्हणजे 'औहोइकार'; प्रजापती म्हणजे 'हिंकाऱ'; प्राण म्हणजे स्वर; अन्न म्हणजे 'या'; वाणी म्हणजे विराट.
स्तोभः सञ्चरो हुङ्कारः
स्तोभ म्हणजे संचार; हुंकार.
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवꣳ साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेति
ज्याला हे साङ्गीतिक उपनिषद माहित आहे, त्याला वाणी दूध देते. जो हे उपनिषद जाणतो, तो अन्न मिळवणारा आणि अन्न खाणारा होतो.
समस्तस्य खलु साम्न उपासनꣳ साधु यत्खलु साधु तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति
संपूर्ण सामाचं उपासना करणं खरंच चांगलं आहे. जे चांगलं असतं, त्यालाच साम म्हणतात; जे वाईट असतं, त्याला असाम म्हणतात.
साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपगादित्येव तदाहुः
त्याने सामाने त्याच्याजवळ गेला; "त्याने सामाने योग्य रीतीने गेला," असं लोक म्हणतात. त्याने असामाने गेला; "त्याने योग्य रीतीने गेला नाही," असं लोक म्हणतात.
साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः
"साम आमच्यासाठी असो!"—जेव्हा काही चांगलं असतं, तेव्हा "चांगलं आमच्यासाठी असो!" असं म्हणतात. "आमच्यासाठी असाम असो!"—जेव्हा काही वाईट असतं, तेव्हा "वाईट आमच्यासाठी असो!" असं म्हणतात.
स य एतदेवं विद्वानसाधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनꣳसाधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः
जो माणूस हे जाणून 'असाधू साम' म्हणून सामाची उपासना करतो, त्याच्याजवळ जरी वाईट लोक आले किंवा वाकले, तरी ते त्याच्या जवळ येतात आणि नमते.
लोकेषु पञ्चविधꣳ सामोपासीत पृथिवी हिङ्कारोऽग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु
जगांमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — पृथ्वी ही हिङ्कार आहे, अग्नी प्रास्ताव आहे, आकाश उद्गीथ आहे, सूर्य प्रतिहार आहे आणि स्वर्ग निधान आहे. हे वरच्या जगांमध्ये असं आहे.
अथावृत्तेषु द्यौर्हिङ्कार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम्
आता उलट क्रमाने — स्वर्ग हिङ्कार आहे, सूर्य प्रास्ताव आहे, आकाश उद्गीथ आहे, अग्नी प्रतिहार आहे आणि पृथ्वी निधान आहे.