अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति
मुला, या मोठ्या झाडाच्या मुळाशी जर कुणी मारलं, तर ते जिवंत असताना रस गळतो; मधल्या भागात मारलं, तरी जिवंत असताना रस गळतो; टोकाला मारलं, तरी जिवंत असताना रस गळतो. जिवंत आत्म्याने व्यापलेलं असल्यामुळे, ते झाड पोसत राहून आनंदाने उभं असतं.
अस्य यदेकाँ शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्वः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच
या झाडाची एखादी फांदी जिवंतपणा सोडली, की ती फांदी वाळते; दुसरी फांदी सोडली, तीही वाळते; तिसरी सोडली, तीही वाळते; सगळ्यांनी सोडलं, की सगळं झाड वाळून जातं. असंच, मुला, हे समजून घे, असं त्यांनी सांगितलं.
जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
जेव्हा जिवंतपणा झाडातून निघून जातो, तेव्हा ते मरतं; पण जीव स्वतः कधीच मरत नाही. हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्द्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति
"मुला, या वडाच्या झाडाचं एक फळ आण." "हे घ्या, गुरुजी." "ते फोड." "फोडलं, गुरुजी." "त्यात काय दिसतं?" "खूप लहान बिया दिसतात, गुरुजी." "त्यातली एक बी फोड." "फोडली, गुरुजी." "त्यात काय दिसतं?" "काहीच दिसत नाही, गुरुजी."
तँ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति
त्यांनी सांगितले, 'सोम्य, हे जे अत्यंत सूक्ष्म आहे, ते तुला दिसत नाही; पण खरं सांगतो, या सूक्ष्म तत्त्वापासूनच हा मोठा वडाचा झाड उभं आहे. हे खरोखर आहे, सोम्य, हे लक्षात ठेव.'
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदद्ँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तँ होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद
हे मीठ पाण्यात टाक आणि सकाळी माझ्याकडे ये,' असं त्यांनी सांगितलं. त्याने तसं केलं. 'जे मीठ तू काल रात्री पाण्यात टाकलं होतंस, ते आण,' असं त्यांनी सांगितलं. त्याने शोधलं, पण ते सापडलं नाही.
यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते तँ होवाचात्र वाव किल तत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति
'काठावरचं पाणी चाख, कसं आहे?' 'खारट आहे.' 'मधून चाख, कसं आहे?' 'खारट आहे.' 'दुसऱ्या काठावरून चाख, कसं आहे?' 'खारट आहे.' 'आता परत ये.' त्याने तसं केलं. ते मीठ पूर्णपणे विरघळलं होतं. मग त्यांनी सांगितलं, 'सोम्य, जरी तुला इथे दिसत नाही, तरी ते इथेच आहे.'
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्वोदङ्वाधराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः
सोम्य, जसं एखाद्या माणसाला डोळ्यांवर पट्टी बांधून गांधार या गावातून आणतात आणि मग अनोळखी लोकांत सोडतात, तसा तो माणूस पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर अशा सर्व दिशांना वाट शोधत फिरतो—डोळ्यांवर पट्टी बांधलेला, आणलेला, आणि सोडलेला.
तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति
मग जर कुणी त्याची पट्टी काढून सांगितलं, 'गांधार ही दिशा आहे, त्या दिशेने जा,' तर तो हुशार आणि समजूतदार माणूस गावोगाव विचारत विचारत शेवटी गांधारला पोहोचतो. त्याचप्रमाणे, ज्याला गुरु असतो, तो जाणतो; पण तोपर्यंतच, जोपर्यंत तो पूर्ण मुक्त होत नाही; मग तो पोहोचतो.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
पुरुषँ सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति । तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति
सोम्य, जेव्हा एखादा माणूस आजारी पडतो, तेव्हा त्याचे नातेवाईक त्याच्याभोवती गोळा होतात आणि विचारतात, 'ओळखतोस का मला? ओळखतोस का मला?' जोपर्यंत त्याची वाणी मनात, मन श्वासात, श्वास तेजात, आणि तेज त्या श्रेष्ठ देवतेत विलीन होत नाही, तोपर्यंत तो त्यांना ओळखतो.
अथ यदास्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति
पण जेव्हा त्याची वाणी मनात विलीन होते, मन श्वासात, श्वास तेजात, आणि तेज त्या श्रेष्ठ देवतेत विलीन होतं, तेव्हा तो त्यांना ओळखत नाही.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत् सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
पुरुषँ सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते
सोम्य, जेव्हा एखाद्या माणसाला चोरी केल्याच्या आरोपाखाली पकडून आणतात, तेव्हा लोक म्हणतात, 'त्याने चोरी केली, त्याने वाईट कृत्य केलं, कुऱ्हाड त्याला जाळते.' जर तो खरोखर दोषी असेल, तर तो स्वतःला खोटं ठरवतो. खोट्याचा विचार करून, खोट्यात लपून, तो तापलेली कुऱ्हाड धरतो; तो जळतो आणि मग त्याला शिक्षा होते.
अथ यदि तस्याकर्ता भवति ततेव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति सन दह्यतेऽथ मुच्यते
पण जर तो दोषी नसेल, तर तो स्वतःला खरं ठरवतो. सत्याचा विचार करून, सत्यात लपून, तो तापलेली कुऱ्हाड धरतो; तो जळत नाही आणि मग त्याची सुटका होते.
स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति
जसा तो तिथे जळत नाही, तसंच हे सर्व त्या तत्त्वाचं स्वरूप आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्याने हे पूर्णपणे समजून घेतलं, समजून घेतलं.
अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तँ होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच
नारदांनी सनत्कुमारांकडे जाऊन विनंती केली, 'भगवन्, मला शिकवा.' त्यांनी उत्तर दिलं, 'तुला जे माहीत आहे, ते घेऊन माझ्याकडे ये; मग मी पुढे सांगीन.' असं त्यांनी सांगितलं.
ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि
'भगवन्, मी ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास-पुराण हे पाचवे वेद, वेदांचा वेद, पितरांची विद्या, गणित, दैवी विद्या, धनाचा शोध, वाणी, एकवाक्य, देवांची विद्या, ब्रह्मविद्या, भूतांची विद्या, क्षत्रियांची विद्या, नक्षत्रांची विद्या, सर्पांची आणि देवजनांची विद्या—हे सर्व मी शिकतो.'
सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छ्रुतँ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति तँ होवाच यद्वै किञ्चैतदध्यगीष्ठा नामैवैतत्
'भगवन्, मी मंत्रांचा जाणकार आहे, पण आत्म्याचा जाणकार नाही. मी ऐकलं आहे की, आत्म्याचा जाणकारच दुःखाच्या पलीकडे जातो. म्हणून मी दुःखी आहे. भगवन्, मला दुःखाच्या पार नेऊन द्या.' त्यांनी सांगितलं, 'तू जे काही शिकला आहेस, ते फक्त नाव आहे.'
नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिर्दैवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति
'ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास-पुराण, वेदांचा वेद, पितरांची विद्या, गणित, दैवी विद्या, धनाचा शोध, वाणी, एकवाक्य, देवांची विद्या, ब्रह्मविद्या, भूतांची विद्या, क्षत्रियांची विद्या, नक्षत्रांची विद्या, सर्पांची आणि देवजनांची विद्या—हे सर्व नावच आहे. नावाचं ध्यान कर.'
स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति
जो कोणी नावाला ब्रह्म मानून ध्यान करतो, नाव जिथपर्यंत पोहोचते तिथपर्यंत त्याला हवे तसे वागता येते. नावाला ब्रह्म मानून जो ध्यान करतो, तो विचारतो, 'भगवन्, नावाहून मोठं काही आहे का?' त्यावर उत्तर येतं, 'हो, नावाहून मोठं काहीतरी आहे.' मग तो म्हणतो, 'भगवन्, ते मला सांगा.'
स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति
जो कोणी बोलण्याला ब्रह्म मानून ध्यान करतो, बोलणं जिथपर्यंत पोहोचतं तिथपर्यंत त्याला हवे तसे वागता येते. बोलण्याला ब्रह्म मानून जो ध्यान करतो, तो विचारतो, 'भगवन्, बोलण्याहून मोठं काही आहे का?' त्यावर उत्तर येतं, 'हो, बोलण्याहून मोठं काहीतरी आहे.' मग तो म्हणतो, 'भगवन्, ते मला सांगा.'
स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति
जो कोणी मनाला ब्रह्म मानून ध्यान करतो, मन जिथपर्यंत पोहोचतं तिथपर्यंत त्याला हवे तसे वागता येते. मनाला ब्रह्म मानून जो ध्यान करतो, तो विचारतो, 'भगवन्, मनाहून मोठं काही आहे का?' त्यावर उत्तर येतं, 'हो, मनाहून मोठं काहीतरी आहे.' मग तो म्हणतो, 'भगवन्, ते मला सांगा.'
सङ्कल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वै सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि
संकल्प हे मनाहून मोठं आहे. जेव्हा कोणी संकल्प करतो, तेव्हा तो मनाशी विचार करतो; मग बोलतो; मग नाव उच्चारतो; नावात सगळे मंत्र एकरूप होतात; मंत्रात सगळी कर्मं एकत्र येतात.
स यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते सङ्कॢप्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावत्सङ्कल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः सङ्कल्पाद्भूय इति सङ्कल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति
वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाँश्च मनुष्याँश्च पशूँश्च वयाँसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति
बोलणं हे नावाहून मोठं आहे. बोलण्यामुळे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, पुराण, वेदांचा वेद, पितरांसाठीचे विधी, देवांसाठीचे संग्रह, खजिना, बोलण्याची वाक्यं, एक मार्ग, देवांची विद्या, ब्रह्मविद्या, जीवांची विद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रांची विद्या, सर्प आणि देवजनांची विद्या, आकाश, पृथ्वी, वारा, पाणी, अग्नी, देव, माणसं, जनावरं, पक्षी, गवत, झाडं, रानटी प्राणी, कीटक, पतंग, मुंग्या, धर्म, अधर्म, सत्य, असत्य, चांगलं, वाईट, मनाला आवडणारं आणि न आवडणारं — हे सगळं बोलण्यामुळेच कळतं. जर बोलणं नसतं, तर धर्म, अधर्म, सत्य, असत्य, चांगलं, वाईट, मनाला आवडणं किंवा न आवडणं काहीच कळलं नसतं. म्हणून या सगळ्याचं ज्ञान बोलण्यामुळे होतं. बोलण्याचं ध्यान करा.
मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते पुत्राँश्च पशूँश्चेच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति
मन हे बोलण्याहून मोठं आहे. जसं दोन आवळे, दोन कोळ किंवा दोन बेल फळं मुठीत धरता येतात, तसं नाव आणि बोलणं मनाने धरता येतं. जेव्हा मनाने विचार करतो, तेव्हा मंत्र शिकतो; इच्छा करतो, तेव्हा कृती करतो; मुलं किंवा जनावरं हवी असतील, तर त्यांची इच्छा करतो; हा किंवा पुढचा जन्म हवा असेल, तर त्याचीही इच्छा करतो. मन म्हणजे आत्मा आहे; मन म्हणजे जग आहे; मन म्हणजे ब्रह्म आहे. मनाचं ध्यान करा.
तानि ह वा एतानि सङ्कल्पैकायनानि सङ्कल्पात्मकानि सङ्कल्पे प्रतिष्ठितानि समकॢपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषाँ सङ्कॢप्त्यै वर्षँ सङ्कल्पते वर्षस्य सङ्कॢप्त्या अन्नँ सङ्कल्पतेऽन्नस्य सङ्कॢप्त्यै प्राणाः सङ्कल्पन्ते प्राणानाँ सङ्कॢप्त्यै मन्त्राः सङ्कल्पन्ते मन्त्राणाँ सङ्कॢप्त्यै कर्माणि सङ्कल्पन्ते कर्मणां सङ्कॢप्त्यै लोकः सङ्कल्पते लोकस्य सङ्कॢप्त्यै सर्वँ सङ्कल्पते स एष सङ्कल्पः सङ्कल्पमुपास्स्वेति
ही सगळी संकल्पावरच आधारलेली आहेत, संकल्पाचं स्वरूप असलेली आहेत, संकल्पात स्थिर आहेत. आकाश आणि पृथ्वी संकल्पावर टिकून आहेत; वारा आणि आकाश, पाणी आणि अग्नी, हे सगळं संकल्पावर आधारलेलं आहे. पावसासाठी संकल्प करतात; पावसासाठी अन्नाची इच्छा करतात; अन्नासाठी प्राणांची; प्राणांसाठी मंत्रांची; मंत्रांसाठी कर्मांची; कर्मांसाठी लोकांची; लोकांसाठी सगळ्याची इच्छा होते. हा संकल्प आहे. संकल्पाचं ध्यान करा.
जो कोणी संकल्पाला ब्रह्म मानून ध्यान करतो, तो स्थिर आणि अढळ जग मिळवतो आणि स्वतःही स्थिर आणि अढळ होतो. संकल्प जिथपर्यंत पोहोचतो तिथपर्यंत त्याला हवे तसे वागता येते. संकल्पाला ब्रह्म मानून जो ध्यान करतो, तो विचारतो, 'भगवन्, संकल्पाहून मोठं काही आहे का?' त्यावर उत्तर येतं, 'हो, संकल्पाहून मोठं काहीतरी आहे.' मग तो म्हणतो, 'भगवन्, ते मला सांगा.'