अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति
आणि जेव्हा माणूस तहानलेला असतो, तेव्हा तेज म्हणजे अग्नी जे प्यायलं जातं ते योग्य ठिकाणी पोहोचवतो. जसं गायी, घोडे आणि माणसं वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जातात, तसं तेजालाही 'पेय' असं म्हणतात. त्यातूनच अंकुर उगवतो. हे समजून घे, मुला, की काहीही मूळाशिवाय उगवत नाही.
तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्
त्याचं मूळ दुसरीकडे कुठे असू शकतं? ते पाण्यातच आहे. म्हणून, मुला, अंकुराच्या माध्यमातून तेजात मूळ शोध. पुन्हा तेजाच्या माध्यमातून सत्यात मूळ शोध. या सर्व सृष्टींचं मूळ, निवासस्थान आणि आधार सत्यच आहे, मुला. जसं या तीन तत्त्वांनी माणसात प्रवेश केल्यावर प्रत्येक तिन्ही रूपं घेतात, तसंच पूर्वी सांगितलं होतं: माणूस देह सोडताना वाणी मनात विलीन होते, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज त्या श्रेष्ठ तत्त्वात विलीन होतं.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणाँरसान्समवहारमेकताँरसं गमयन्ति
मुला, जसं मधमाशा वेगवेगळ्या झाडांच्या रसातून मध गोळा करतात आणि त्या सर्व रसांना एकत्र करून एकच मध बनवतात,
ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति
त्या मधात, कोणताही रस 'मी या झाडाचा आहे' किंवा 'मी त्या झाडाचा आहे' असं ओळखू शकत नाही. तसंच, मुला, या सर्व सृष्टी सत्यात एकरूप झाल्यावर, 'आम्ही सत्यात विलीन झालो आहोत' हे त्यांना कळत नाही.
त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति
इथे, मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, डुक्कर, किडा, पतंग, डास किंवा माशी काहीही झाले, ते तसेच होतात.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति
मुला, पूर्वेकडच्या नद्या पूर्वेकडे वाहतात, पश्चिमेकडच्या नद्या पश्चिमेकडे वाहतात; त्या सर्व समुद्रातून येऊन पुन्हा समुद्रातच विलीन होतात आणि समुद्रच होतात. तिथे, 'मी ही नदी आहे, मी ती नदी आहे' असं त्यांना कळत नाही.
एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति
तसंच, मुला, या सर्व सृष्टी सत्यातून येतात, पण 'आम्ही सत्यातून आलो आहोत' हे त्यांना कळत नाही. इथे, मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, डुक्कर, किडा, पतंग, डास किंवा माशी काहीही झाले, ते तसेच होतात.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति
मुला, या मोठ्या झाडाच्या मुळाशी जर कुणी मारलं, तर ते जिवंत असताना रस गळतो; मधल्या भागात मारलं, तरी जिवंत असताना रस गळतो; टोकाला मारलं, तरी जिवंत असताना रस गळतो. जिवंत आत्म्याने व्यापलेलं असल्यामुळे, ते झाड पोसत राहून आनंदाने उभं असतं.
अस्य यदेकाँ शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्वः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच
या झाडाची एखादी फांदी जिवंतपणा सोडली, की ती फांदी वाळते; दुसरी फांदी सोडली, तीही वाळते; तिसरी सोडली, तीही वाळते; सगळ्यांनी सोडलं, की सगळं झाड वाळून जातं. असंच, मुला, हे समजून घे, असं त्यांनी सांगितलं.
जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
जेव्हा जिवंतपणा झाडातून निघून जातो, तेव्हा ते मरतं; पण जीव स्वतः कधीच मरत नाही. हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्द्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति
"मुला, या वडाच्या झाडाचं एक फळ आण." "हे घ्या, गुरुजी." "ते फोड." "फोडलं, गुरुजी." "त्यात काय दिसतं?" "खूप लहान बिया दिसतात, गुरुजी." "त्यातली एक बी फोड." "फोडली, गुरुजी." "त्यात काय दिसतं?" "काहीच दिसत नाही, गुरुजी."
तँ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति
त्यांनी सांगितले, 'सोम्य, हे जे अत्यंत सूक्ष्म आहे, ते तुला दिसत नाही; पण खरं सांगतो, या सूक्ष्म तत्त्वापासूनच हा मोठा वडाचा झाड उभं आहे. हे खरोखर आहे, सोम्य, हे लक्षात ठेव.'
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदद्ँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तँ होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद
हे मीठ पाण्यात टाक आणि सकाळी माझ्याकडे ये,' असं त्यांनी सांगितलं. त्याने तसं केलं. 'जे मीठ तू काल रात्री पाण्यात टाकलं होतंस, ते आण,' असं त्यांनी सांगितलं. त्याने शोधलं, पण ते सापडलं नाही.
यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते तँ होवाचात्र वाव किल तत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति
'काठावरचं पाणी चाख, कसं आहे?' 'खारट आहे.' 'मधून चाख, कसं आहे?' 'खारट आहे.' 'दुसऱ्या काठावरून चाख, कसं आहे?' 'खारट आहे.' 'आता परत ये.' त्याने तसं केलं. ते मीठ पूर्णपणे विरघळलं होतं. मग त्यांनी सांगितलं, 'सोम्य, जरी तुला इथे दिसत नाही, तरी ते इथेच आहे.'
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्वोदङ्वाधराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः
सोम्य, जसं एखाद्या माणसाला डोळ्यांवर पट्टी बांधून गांधार या गावातून आणतात आणि मग अनोळखी लोकांत सोडतात, तसा तो माणूस पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर अशा सर्व दिशांना वाट शोधत फिरतो—डोळ्यांवर पट्टी बांधलेला, आणलेला, आणि सोडलेला.
तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति
मग जर कुणी त्याची पट्टी काढून सांगितलं, 'गांधार ही दिशा आहे, त्या दिशेने जा,' तर तो हुशार आणि समजूतदार माणूस गावोगाव विचारत विचारत शेवटी गांधारला पोहोचतो. त्याचप्रमाणे, ज्याला गुरु असतो, तो जाणतो; पण तोपर्यंतच, जोपर्यंत तो पूर्ण मुक्त होत नाही; मग तो पोहोचतो.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
पुरुषँ सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति । तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति
सोम्य, जेव्हा एखादा माणूस आजारी पडतो, तेव्हा त्याचे नातेवाईक त्याच्याभोवती गोळा होतात आणि विचारतात, 'ओळखतोस का मला? ओळखतोस का मला?' जोपर्यंत त्याची वाणी मनात, मन श्वासात, श्वास तेजात, आणि तेज त्या श्रेष्ठ देवतेत विलीन होत नाही, तोपर्यंत तो त्यांना ओळखतो.
अथ यदास्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति
पण जेव्हा त्याची वाणी मनात विलीन होते, मन श्वासात, श्वास तेजात, आणि तेज त्या श्रेष्ठ देवतेत विलीन होतं, तेव्हा तो त्यांना ओळखत नाही.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत् सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्यावर श्वेतकेतु म्हणाला, 'भगवन्, मला अजून समजावून सांगा.' 'ठीक आहे, सोम्य,' असं त्यांनी सांगितलं.
पुरुषँ सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते
सोम्य, जेव्हा एखाद्या माणसाला चोरी केल्याच्या आरोपाखाली पकडून आणतात, तेव्हा लोक म्हणतात, 'त्याने चोरी केली, त्याने वाईट कृत्य केलं, कुऱ्हाड त्याला जाळते.' जर तो खरोखर दोषी असेल, तर तो स्वतःला खोटं ठरवतो. खोट्याचा विचार करून, खोट्यात लपून, तो तापलेली कुऱ्हाड धरतो; तो जळतो आणि मग त्याला शिक्षा होते.
अथ यदि तस्याकर्ता भवति ततेव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति सन दह्यतेऽथ मुच्यते
पण जर तो दोषी नसेल, तर तो स्वतःला खरं ठरवतो. सत्याचा विचार करून, सत्यात लपून, तो तापलेली कुऱ्हाड धरतो; तो जळत नाही आणि मग त्याची सुटका होते.
स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति
जसा तो तिथे जळत नाही, तसंच हे सर्व त्या तत्त्वाचं स्वरूप आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हेच तुझं खरे स्वरूप आहे, श्वेतकेतु.' त्याने हे पूर्णपणे समजून घेतलं, समजून घेतलं.
अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तँ होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच
नारदांनी सनत्कुमारांकडे जाऊन विनंती केली, 'भगवन्, मला शिकवा.' त्यांनी उत्तर दिलं, 'तुला जे माहीत आहे, ते घेऊन माझ्याकडे ये; मग मी पुढे सांगीन.' असं त्यांनी सांगितलं.
ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि
'भगवन्, मी ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास-पुराण हे पाचवे वेद, वेदांचा वेद, पितरांची विद्या, गणित, दैवी विद्या, धनाचा शोध, वाणी, एकवाक्य, देवांची विद्या, ब्रह्मविद्या, भूतांची विद्या, क्षत्रियांची विद्या, नक्षत्रांची विद्या, सर्पांची आणि देवजनांची विद्या—हे सर्व मी शिकतो.'