यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानाँसमास इति तद्विदाञ्चक्रुर्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति
जेव्हा काहीतरी ओळखीचे वाटत नसे, तेव्हा ते म्हणत, "हे या देवतांचा संयोग आहे." जसे, प्रिय सख्या, या तीन देवता मनुष्यात प्रवेश केल्यावर प्रत्येकी तीन भाग होतात, तसे तू हे माझ्याकडून समजून घे.
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्माँसं योऽणिष्ठस्तन्मनः
जे अन्न आपण खातो, ते तीन भागांत विभागले जाते: त्यातील जड भाग मल बनतो, मधला भाग मांस बनतो आणि सर्वात सूक्ष्म भाग मन बनतो.
पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः
जे पाणी आपण पितो, तेही तीन भागांत विभागले जाते: त्यातील जड भाग लघवी बनतो, मधला भाग रक्त बनतो आणि सर्वात सूक्ष्म भाग प्राण बनतो.
तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक्
जे तेज आपण घेतो, तेही तीन भागांत विभागले जाते: त्यातील जड भाग हाडे बनतो, मधला भाग मज्जा बनतो आणि सर्वात सूक्ष्म भाग वाणी बनतो.
अन्नमयँहि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
प्रिय सख्या, मन हे अन्नातून बनते, प्राण पाण्यातून बनतो आणि वाणी तेजातून बनते. भगवंताने अजून समजावून सांगावे, अशी विनंती केली. त्यावर, "ठीक आहे, प्रिय सख्या," असे उत्तर मिळाले.
सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति
प्रिय सख्या, दह्याचा मधला भाग जेव्हा वेगळा होतो, त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन तूप बनतो.
एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति
त्याचप्रमाणे, प्रिय सख्या, जे अन्न आपण खातो त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन मन बनतो.
अपाँसोम्य पीयमानानां योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति सा प्राणो भवति
प्रिय सख्या, जे पाणी आपण पितो त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन प्राण बनतो.
सोम्याश्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति
प्रिय सख्या, जे अन्न आपण खातो त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन वाणी बनतो.
अन्नमयँ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
प्रिय सख्या, मन हे अन्नातून बनते, प्राण पाण्यातून बनतो आणि वाणी तेजातून बनते. भगवंताने अजून समजावून सांगावे, अशी विनंती केली. त्यावर, "ठीक आहे, प्रिय सख्या," असे उत्तर मिळाले.
सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो नपिबतो विच्छेत्स्यत इति
प्रिय सख्या, एखाद्या माणसाने पंधरा दिवस अन्न खाल्ले नाही, तरी त्याने पाहिजे तितके पाणी प्यावे, कारण प्राण पाण्यातून बनतो; पण पाणी प्यायचे नाही, तर प्राण तुटेल.
स ह पञ्चदशाहानि नशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूँषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति
त्याने पंधरा दिवस उपवास केला. मग तो गुरूकडे गेला. गुरुजींनी विचारले, "काय म्हणशील?" त्यावर, "ऋच, यजुः, साम सांग," असे सांगितले. तो म्हणाला, "माझ्या लक्षात काहीच येत नाही, गुरुवर्य."
तँ होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवँसोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति
गुरुजी म्हणाले, "प्रिय सख्या, मोठ्या अग्नीत फक्त एक निखारा, काजव्याएवढा, राहिला तर तो फारसा जळत नाही; तसेच तुझ्या सोळा भागांपैकी फक्त एक भाग उरला आहे, त्यामुळे तुला वेदांची जाणीव होत नाही. जेव्हा तू अन्न खाशील, तेव्हा तुला समजेल."
स हशाथ हैनमुपससाद तँ ह यत्किञ्च पप्रच्छ सर्वँह प्रतिपेदे
त्याने अन्न खाल्ले आणि पुन्हा गुरूकडे गेला. मग त्याला जे काही विचारले, त्याने सर्व उत्तरे दिली.
तँ होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत्
गुरुजी म्हणाले, "प्रिय सख्या, मोठ्या अग्नीत फक्त एक निखारा, काजव्याएवढा, राहिला असेल, आणि त्यावर गवत ठेवले, तर तो पुन्हा मोठ्या प्रमाणात पेटतो."
एवँ सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वालीतयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयँहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति
त्याचप्रमाणे, प्रिय सख्या, तुझ्या सोळा भागांपैकी एकच भाग उरला होता, तो अन्नामुळे पुन्हा तेजाने पेटला आणि आता तुला वेदांची जाणीव झाली. खरंच, प्रिय सख्या, मन अन्नातून, प्राण पाण्यातून आणि वाणी तेजातून बनते. त्याला हे सर्व समजले, समजले.
उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनँ स्वपितीत्याचक्षते स्वँह्यपीतो भवति
उद्दालकांनी आपल्या पुत्र श्वेतकेतूला सांगितले, "मुला, झोपेची अवस्था समजून घे. माणूस झोपतो तेव्हा तो सत्याशी एकरूप होतो, आपल्याच स्वरूपात विलीन होतो. म्हणूनच लोक म्हणतात, 'तो झोपला,' कारण तो स्वतःमध्येच एकरूप झाला असतो."
स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति
जसा एखादा पक्षी दोरीने बांधलेला असतो आणि सर्व दिशांना उडून शेवटी जिथे बांधला आहे तिथेच परततो, तसंच, मुला, मन सुद्धा सर्व दिशांना भटकून, कुठेही आधार न मिळाल्यावर, शेवटी प्राणाकडेच परत येतं. कारण, मुला, मन प्राणाशी जोडलेलं असतं.
अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति
मुला, उपाशीपोटी आणि तहान लागल्यावर काय होतं ते समजून घे. माणूस जेव्हा खातो, तेव्हा पाणी जे खाल्लं जातं ते योग्य ठिकाणी पोहोचवतं. जसं गायी, घोडे आणि माणसं वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जातात, तसं पाण्यालाही 'अन्न' असं म्हणतात. त्यातूनच अंकुर उगवतो. हे लक्षात ठेव, मुला, की काहीही मूळाशिवाय उगवत नाही.
तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः
त्याचं मूळ दुसरीकडे कुठे असू शकतं का? ते अन्नातच आहे. म्हणून, मुला, अंकुराच्या माध्यमातून अन्नात मूळ शोध. पुन्हा अंकुराच्या माध्यमातून तेजात मूळ शोध. आणि तेजाच्या माध्यमातून सत्यात मूळ शोध. या सर्व सृष्टींचं मूळ, निवासस्थान आणि आधार सत्यच आहे, मुला.
अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति
आणि जेव्हा माणूस तहानलेला असतो, तेव्हा तेज म्हणजे अग्नी जे प्यायलं जातं ते योग्य ठिकाणी पोहोचवतो. जसं गायी, घोडे आणि माणसं वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जातात, तसं तेजालाही 'पेय' असं म्हणतात. त्यातूनच अंकुर उगवतो. हे समजून घे, मुला, की काहीही मूळाशिवाय उगवत नाही.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणाँरसान्समवहारमेकताँरसं गमयन्ति
मुला, जसं मधमाशा वेगवेगळ्या झाडांच्या रसातून मध गोळा करतात आणि त्या सर्व रसांना एकत्र करून एकच मध बनवतात,
ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति
त्या मधात, कोणताही रस 'मी या झाडाचा आहे' किंवा 'मी त्या झाडाचा आहे' असं ओळखू शकत नाही. तसंच, मुला, या सर्व सृष्टी सत्यात एकरूप झाल्यावर, 'आम्ही सत्यात विलीन झालो आहोत' हे त्यांना कळत नाही.
त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति
इथे, मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, डुक्कर, किडा, पतंग, डास किंवा माशी काहीही झाले, ते तसेच होतात.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति
मुला, पूर्वेकडच्या नद्या पूर्वेकडे वाहतात, पश्चिमेकडच्या नद्या पश्चिमेकडे वाहतात; त्या सर्व समुद्रातून येऊन पुन्हा समुद्रातच विलीन होतात आणि समुद्रच होतात. तिथे, 'मी ही नदी आहे, मी ती नदी आहे' असं त्यांना कळत नाही.
एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति
तसंच, मुला, या सर्व सृष्टी सत्यातून येतात, पण 'आम्ही सत्यातून आलो आहोत' हे त्यांना कळत नाही. इथे, मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, डुक्कर, किडा, पतंग, डास किंवा माशी काहीही झाले, ते तसेच होतात.
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचं स्वरूप या सर्वात आहे. तेच सत्य आहे, तेच आत्मा आहे. हे श्वेतकेतू, तूच ते आहेस. 'माझ्या गुरूजी, अजून समजावून सांगा,' असं त्याने म्हटलं. 'ठीक आहे, मुला,' असं त्यांनी सांगितलं.
तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्
त्याचं मूळ दुसरीकडे कुठे असू शकतं? ते पाण्यातच आहे. म्हणून, मुला, अंकुराच्या माध्यमातून तेजात मूळ शोध. पुन्हा तेजाच्या माध्यमातून सत्यात मूळ शोध. या सर्व सृष्टींचं मूळ, निवासस्थान आणि आधार सत्यच आहे, मुला. जसं या तीन तत्त्वांनी माणसात प्रवेश केल्यावर प्रत्येक तिन्ही रूपं घेतात, तसंच पूर्वी सांगितलं होतं: माणूस देह सोडताना वाणी मनात विलीन होते, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज त्या श्रेष्ठ तत्त्वात विलीन होतं.