स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विँशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तँह पितोवाच
तो बारा वर्षांचा असताना गुरुकुलात गेला आणि चोवीसाव्या वर्षी सर्व वेद शिकून मोठ्या अभिमानाने, स्वतःला शहाणा समजून, आत्मविश्वासाने घरी परतला. तेव्हा त्याच्या वडिलांनी त्याला हाक मारली.
श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतँ श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति
श्वेतकेतू, बाळा, तू स्वतःला शहाणा समजतोस, मोठ्या अभिमानाने वागतोस, पण तू असा काही उपदेश विचारलास का, ज्यामुळे न ऐकलेलं ऐकायला येईल, न समजलेलं समजायला येईल, न कळलेलं कळायला येईल? भगवन्, असा उपदेश कसा मिळतो हे मला सांगा.
यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्
जसा, बाळा, एक मातीचा गोळा ओळखला की, मातीपासून बनलेल्या सर्व वस्तू समजतात. नाव बदललं तरी मूळ मातीच खरी असते, बाकी सगळं फक्त नावापुरतं असतं.
यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम्
जसा, बाळा, एक सोनेाचा तुकडा ओळखला की, सोन्यापासून बनलेल्या सर्व वस्तू समजतात. नाव बदललं तरी मूळ सोनंच खरं असतं, बाकी सगळं फक्त नावापुरतं असतं.
यथा सोम्यिकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवँसोम्य स आदेशो भवतीति
जसा, बाळा, एक लोखंडाचा तुकडा ओळखला की, लोखंडापासून बनलेल्या सर्व वस्तू समजतात. नाव बदललं तरी मूळ लोखंडच खरं असतं, बाकी सगळं फक्त नावापुरतं असतं. खरंच, बाळा, हाच तो उपदेश आहे.
न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवाँस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच
माझ्या गुरूंना हे माहीत नव्हतं, नाहीतर त्यांनी मला नक्कीच सांगितलं असतं. भगवन्, तुम्हीच मला हे शिकवा. हो बाळा, मी तुला सांगतो, असं वडिलांनी उत्तर दिलं.
सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत
बाळा, या जगाच्या सुरुवातीला फक्त अस्तित्व होतं, एकच होतं, दुसरं काहीच नव्हतं. काही लोक म्हणतात, सुरुवातीला फक्त नाही असं होतं, एकच होतं, दुसरं काहीच नव्हतं; त्या नाहीतून अस्तित्व निर्माण झालं.
कुतस्तु खलु सोम्यैवँस्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति। सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्
पण बाळा, असं कसं शक्य आहे? नाहीतून अस्तित्व कसं निर्माण होईल? खरं सांगायचं तर, या जगाच्या सुरुवातीला फक्त अस्तित्वच होतं, एकच होतं, दुसरं काहीच नव्हतं.
तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत । तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत । तस्माद्यत्र क्वच शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते
त्या अस्तित्वाने विचार केला, 'मी अनेक होऊ, जन्म घेऊ.' मग त्याने तेज निर्माण केलं. त्या तेजानेही विचार केला, 'मी अनेक होऊ, जन्म घेऊ.' मग त्याने पाणी निर्माण केलं. म्हणून जिथे कुठे माणूस जळतो किंवा घाम येतो, तिथे तेजातूनच पाणी निर्माण होतं.
ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त । तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यद्भ्य एव तदध्यन्नाद्यं जायते
त्या पाण्याने विचार केला, 'आपण अनेक होऊ, जन्म घेऊ.' मग त्याने अन्न निर्माण केलं. म्हणून जिथे पाऊस पडतो, तिथे अन्न भरपूर होतं; कारण पाण्यातूनच अन्न निर्माण होतं.
तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति
या सर्व सृष्टीतील जीवांची तीनच जन्मपद्धती आहेत — अंड्यातून, गर्भातून आणि जमिनीतून उगवणारे.
सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति
त्या देवतेने विचार केला, 'मी या तीन देवतांमध्ये जीवात्म्याच्या रूपाने प्रवेश करून नावं आणि रूपं वेगवेगळी करीन.'
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्
त्यांनी ठरवलं, 'या प्रत्येकात तीन तीन गुण मिसळू.' मग त्या देवतेने या तीन देवतांमध्ये जीवात्म्याच्या रूपाने प्रवेश करून नावं आणि रूपं वेगवेगळी केली.
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति
त्यांनी प्रत्येकात तीन तीन गुण मिसळले. आता, बाळा, या तीन देवता प्रत्येकात कशा मिसळतात, ते मी तुला सांगतो.
यदग्ने रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्
अग्नीतलं लाल रंग हे तेजाचं रूप आहे, पांढरं रंग पाण्याचं आहे, काळं रंग अन्नाचं आहे. अग्नीपण हे फक्त नावापुरतं आहे, प्रत्यक्षात ती तीन रूपंच खरी आहेत.
यदादित्यस्य रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्
सूर्यातलं लाल रंग हे तेजाचं रूप आहे, पांढरं रंग पाण्याचं आहे, काळं रंग अन्नाचं आहे. सूर्यपण हे फक्त नावापुरतं आहे, प्रत्यक्षात ती तीन रूपंच खरी आहेत.
यच्छन्द्रमसो रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्
चंद्रातलं लाल रंग हे तेजाचं रूप आहे, पांढरं रंग पाण्याचं आहे, काळं रंग अन्नाचं आहे. चंद्रपण हे फक्त नावापुरतं आहे, प्रत्यक्षात ती तीन रूपंच खरी आहेत.
यद्विद्युतो रोहितँरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्
विजेमधलं लाल रंग हे तेजाचं रूप आहे, पांढरं रंग पाण्याचं आहे, काळं रंग अन्नाचं आहे. विजेचं असणं हे फक्त नावापुरतं आहे, प्रत्यक्षात ती तीन रूपंच खरी आहेत.
एतद्ध स्म वै तद्विद्वाँस आहुः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यतीति ह्येभ्यो विदाञ्चक्रुः
पूर्वीचे मोठे गृहस्थ आणि विद्वान लोक असे म्हणत, "आमच्यासमोर आज कोणीही नवीन, ऐकलेले नाही, विचारलेले नाही, किंवा समजलेले नाही असे काही सांगू शकणार नाही," कारण त्यांनी आपल्यापूर्वजांकडून सर्व काही शिकले होते.
यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विदाञ्चक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदित्यपाँरूपमिति तद्विदाञ्चक्रुर्यदु कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदाञ्चक्रुः
जेव्हा काहीतरी लाल दिसे, तेव्हा ते म्हणत, "हे तेजाचे रूप आहे"; जेव्हा पांढरे दिसे, तेव्हा म्हणत, "हे पाण्याचे रूप आहे"; जेव्हा काळे दिसे, तेव्हा म्हणत, "हे अन्नाचे रूप आहे." अशा प्रकारे ते समजून घेत.
यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानाँसमास इति तद्विदाञ्चक्रुर्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति
जेव्हा काहीतरी ओळखीचे वाटत नसे, तेव्हा ते म्हणत, "हे या देवतांचा संयोग आहे." जसे, प्रिय सख्या, या तीन देवता मनुष्यात प्रवेश केल्यावर प्रत्येकी तीन भाग होतात, तसे तू हे माझ्याकडून समजून घे.
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्माँसं योऽणिष्ठस्तन्मनः
जे अन्न आपण खातो, ते तीन भागांत विभागले जाते: त्यातील जड भाग मल बनतो, मधला भाग मांस बनतो आणि सर्वात सूक्ष्म भाग मन बनतो.
पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः
जे पाणी आपण पितो, तेही तीन भागांत विभागले जाते: त्यातील जड भाग लघवी बनतो, मधला भाग रक्त बनतो आणि सर्वात सूक्ष्म भाग प्राण बनतो.
तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक्
जे तेज आपण घेतो, तेही तीन भागांत विभागले जाते: त्यातील जड भाग हाडे बनतो, मधला भाग मज्जा बनतो आणि सर्वात सूक्ष्म भाग वाणी बनतो.
अन्नमयँहि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
प्रिय सख्या, मन हे अन्नातून बनते, प्राण पाण्यातून बनतो आणि वाणी तेजातून बनते. भगवंताने अजून समजावून सांगावे, अशी विनंती केली. त्यावर, "ठीक आहे, प्रिय सख्या," असे उत्तर मिळाले.
सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति
प्रिय सख्या, दह्याचा मधला भाग जेव्हा वेगळा होतो, त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन तूप बनतो.
एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति
त्याचप्रमाणे, प्रिय सख्या, जे अन्न आपण खातो त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन मन बनतो.
अपाँसोम्य पीयमानानां योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति सा प्राणो भवति
प्रिय सख्या, जे पाणी आपण पितो त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन प्राण बनतो.
सोम्याश्यमानस्य योऽणिमा स उर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति
प्रिय सख्या, जे अन्न आपण खातो त्यातील सर्वात सूक्ष्म भाग वर जाऊन वाणी बनतो.
अन्नमयँ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच
प्रिय सख्या, मन हे अन्नातून बनते, प्राण पाण्यातून बनतो आणि वाणी तेजातून बनते. भगवंताने अजून समजावून सांगावे, अशी विनंती केली. त्यावर, "ठीक आहे, प्रिय सख्या," असे उत्तर मिळाले.