पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः
या दोघांसाठीही मार्ग नाही; ही लहान जीवसृष्टी पुन्हा पुन्हा जन्मते आणि मरते—हे तिसरे स्थान आहे. म्हणून तो लोक कधीच भरत नाही; म्हणून त्याचा त्याग करावा. हाच श्लोक आहे.
स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति
सोने चोरणारा, मद्यपान करणारा, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा, ब्राह्मणहत्यारा—हे चार जण पडतात; पाचवा म्हणजे त्यांच्याशी संग करणारा.
अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद
पण जो हे पाच अग्नी अशा प्रकारे जाणतो, तो त्यांच्यासोबत राहिला तरी पापाने लागतो नाही; तो शुद्ध, पवित्र होऊन पुण्यलोकात जातो—जो असे जाणतो, जो असे जाणतो.
प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाँसां चक्रुः को नु आत्मा किं ब्रह्मेति
प्राचीनशाल औपमण्य, सत्ययज्ञ पौलुष्य, इंद्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य, बुडिल आश्वतराश्वि—हे मोठे गृहस्थ, मोठे श्रोते एकत्र आले आणि चर्चा करू लागले: 'आत्मा कोण? ब्रह्म काय आहे?'
ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति तँ हाभ्याजग्मुः
त्यांनी एकमेकांशी बोलून ठरवलं, "उद्दालक अरुणपुत्र हे भगवंत येथे आले आहेत; हे वैश्वानर आत्म्याजवळ पोहोचले आहेत. चला, आपण त्यांच्या भेटीला जाऊया." मग ते सर्वजण त्यांच्या भेटीला गेले.
स ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति
उद्दालकाने मनाशी विचार केला, "हे मोठे गृहस्थ आणि विद्वान मला प्रश्न विचारतील, आणि कदाचित मी त्यांना सर्व उत्तरे देऊ शकणार नाही. म्हणून मी दुसऱ्या कुणाला त्यांना शिकवायला सांगतो."
तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँहन्ताभ्यागच्छामेति तँहाभ्याजग्मुः
त्यांनी सांगितले, "हे भगवंत, हा कैकेयांचा राजा अश्वपति हे देखील वैश्वानर आत्म्याजवळ आले आहेत. चला, आपण त्यांच्या भेटीला जाऊया." मग ते सर्वजण त्यांच्या भेटीला गेले.
ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तँहैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरँ सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति
ते म्हणाले, "ज्या हेतूने मनुष्य जगतो, त्याच हेतूने तो बोलावा. तुम्ही वैश्वानर आत्म्याजवळ पोहोचलात; त्याच्याबद्दलच आम्हाला सांगा."
तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयै वैतदुवाच
तो म्हणाला, "सकाळी मी तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देईन." मग ते सर्व समिधा हातात घेऊन सकाळी त्याच्याकडे गेले. त्यांना ओळख न करून देता, त्याने हे सांगितले.
औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते
त्याने औपमन्यवाला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" औपमन्यव म्हणाला, "हे राजन, मी आकाशाचेच ध्यान करतो." राजा म्हणाला, "हा तेजस्वी आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तुझ्या घरात तेजस्वी पुत्र जन्मतो."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "डोके हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझे डोके फुटले असते."
अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्यं कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते
मग त्याने सत्ययज्ञ पौलुष्य प्राचीनयोग्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी सूर्याचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा सर्वरूप आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तुझ्या घरात अनेक प्रकारची संतती दिसते."
प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुषेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति
मग त्याने इंद्रद्युम्न भाल्लवेय वैयाघ्रपद्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी वाऱ्याचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा वेगवेगळ्या मार्गांचा आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच वेगवेगळ्या शक्ती तुझ्याकडे येतात आणि वेगवेगळ्या रथांच्या रांगा तुझ्या मागे येतात."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "श्वास हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझा श्वासच निघून गेला असता."
अथ होवाच जनँशार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपस्से तस्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च
मग त्याने जन शार्कराक्ष्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी आकाशाचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा भरपूर आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तू संतती आणि संपत्तीने समृद्ध आहेस."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते सन्देहस्त्वेष आत्मन इति होवाच सन्देहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "पोकळी हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझी पोकळीच नष्ट झाली असती."
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजन्निति होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वँरयिमान्पुष्टिमानसि
मग त्याने बुडिल अश्वतराश्वि वैयाघ्रपद्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी पाण्याचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा संपन्न आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तू धनवान आणि पुष्ट आहेस."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "मूत्राशय हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझा मूत्राशय फुटला असता."
अथ होवाचोद्दालकमारुणिं गौतम कं त्वमात्मानमुपस्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च
मग त्याने उद्दालक अरुणपुत्र गौतम याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी पृथ्वीचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा आधार आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तू संतती आणि पशुधनाने स्थिर आहेस."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "हे पाय आत्म्याचा भाग आहेत," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझे पाय सुकून गेले असते."
तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वाँसोऽन्नमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति
त्यांना तो म्हणाला, "तुम्ही सर्वजण वैश्वानर आत्म्याला वेगळा समजून अन्न खाताय; पण जो हा प्रादेशमात्र, खरा आत्मा असलेला वैश्वानर आत्मा म्हणून उपासना करतो, तो सर्व लोकांत, सर्व जीवांत आणि सर्व आत्म्यांत अन्न खातो."
तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः
या वैश्वानर आत्म्याचे डोके म्हणजे तेजस्वी अग्नी, डोळे म्हणजे अनेक रूपे असलेले, श्वास वेगवेगळ्या वाटांनी जातो, शरीर भरपूर आहे, मूत्राशय म्हणजे संपत्ती, पाय म्हणजे पृथ्वी, बाजू म्हणजे वेदी, केस म्हणजे कुशा, हृदय म्हणजे घरातील अग्नी, मन म्हणजे आहुती देणारा अग्नी आणि तोंड म्हणजे होमाचा अग्नी.
तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयँ स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति
जेव्हा अन्नाचा पहिला भाग येतो, तेव्हा तो भाग प्रथम आहुती म्हणून 'प्राणासाठी स्वाहा' असे म्हणून अर्पण करावा. त्यामुळे प्राण तृप्त होतो.
प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यौस्तृप्यति दिवि तृप्यन्त्यां यत्किञ्च द्यौश्चादित्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति
प्राण तृप्त झाला की डोळे तृप्त होतात; डोळे तृप्त झाले की सूर्य तृप्त होतो; सूर्य तृप्त झाला की आकाश तृप्त होते; आकाश तृप्त झाले की त्यात आणि सूर्यांत असणारे सर्व काही तृप्त होते. या तृप्तीमुळे तो संतती, जनावरे, अन्न, तेज आणि ब्रह्मतेज याने परिपूर्ण होतो.
अथ यां द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाद्व्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति
मग दुसरी आहुती 'व्यानासाठी स्वाहा' असे म्हणून द्यावी. त्यामुळे व्यान तृप्त होतो.
व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किञ्च दिशश्च चन्द्रमाश्चाधितिष्ठन्ति तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति
व्यान तृप्त झाला की कान तृप्त होतात; कान तृप्त झाले की चंद्र तृप्त होतो; चंद्र तृप्त झाला की दिशा तृप्त होतात; दिशा तृप्त झाल्या की त्यात आणि चंद्रात असणारे सर्व काही तृप्त होते. या तृप्तीमुळे तो संतती, जनावरे, अन्न, तेज आणि ब्रह्मतेज याने परिपूर्ण होतो.
अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति
मग तिसरी आहुती 'अपानासाठी स्वाहा' असे म्हणून द्यावी. त्यामुळे अपान तृप्त होतो.
अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति वाचि तृप्यन्त्यामग्निस्तृप्यत्यग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किञ्च पृथिवी चाग्निश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति
अपान तृप्त झाला की वाणी तृप्त होते; वाणी तृप्त झाली की अग्नी तृप्त होतो; अग्नी तृप्त झाला की पृथ्वी तृप्त होते; पृथ्वी तृप्त झाली की त्यात आणि अग्नीत असणारे सर्व काही तृप्त होते. या तृप्तीमुळे तो संतती, जनावरे, अन्न, तेज आणि ब्रह्मतेज याने परिपूर्ण होतो.
तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयाञ्चकार स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कर्दर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति
जेव्हा ते सर्व आले, तेव्हा अश्वपतिने त्यांच्यासाठी वेगवेगळ्या घरांची व्यवस्था केली. सकाळी निघताना तो म्हणाला, "माझ्या राज्यात न चोर आहे, न कंजूष, न मद्यपान करणारा, न अग्नीची सेवा न करणारा, न अज्ञानी, न परस्त्रीगामी किंवा परपुरुषगामी — मग चुकीने यज्ञ करणारा कसा असेल? भगवंतांनो, मी जसा प्रत्येक ऋत्विजाला धन देतो, तसंच तुम्हा सर्वांना देईन. कृपया येथेच रहा."
तो घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या रथात बसतो, सोन्याची माळ घालतो, अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "डोळे हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तू आंधळा झाला असतास."