तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवति
या अग्नीमध्ये देवता वीर्य अर्पण करतात; त्या आहुतीतून गर्भ निर्माण होतो.
इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते
पाचव्या आहुतीनंतर वाणी माणूस होते; तो गर्भ झिल्लीने वेढलेला असतो, दहा किंवा नऊ महिने किंवा जास्त काळ पोटात राहतो आणि मग जन्म घेतो.
स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति
तो जन्मल्यानंतर जेवढे आयुष्य असते तेवढे जगतो; मृत्यूनंतर, नियतीप्रमाणे, अग्नी त्याला इथून त्याच्या मूळ ठिकाणी घेऊन जातात.
तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँस्तान्
जे असे जाणतात आणि जे अरण्यात श्रद्धा व तप करतात, ते ज्वाळेत पोहोचतात; ज्वाळेतून दिवस, दिवसातून शुक्ल पक्ष, शुक्ल पक्षातून उत्तरायण महिने मिळतात.
संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति
मग वर्ष, वर्षातून सूर्य, सूर्यापासून चंद्र, चंद्रापासून वीज; तिथे एक मानव नसलेला पुरुष त्यांना ब्रह्माकडे नेतो. हाच देवयात्रेचा मार्ग आहे.
अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति
पण जे गावात यज्ञ, दान वगैरे करतात, ते धुराकडे जातात; धुरातून रात्र, रात्रीतून कृष्ण पक्ष, कृष्ण पक्षातून दक्षिणायण महिने मिळतात; ते वर्षापर्यंत पोहोचत नाहीत.
पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति
पितृलोक, पितृलोकातून आकाश, आकाशातून चंद्र; हा सोमराजा देवतांचे अन्न आहे; देवता त्याचे सेवन करतात.
तस्मिन्यवात्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति
तिथे शिल्लक संपेपर्यंत राहून, पुन्हा ह्याच मार्गाने परत येतात; जसे आकाशातून वाऱ्यात, वारा होऊन धूरात, धूर होऊन ढगात येतात.
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति
ढग होऊन पाऊस पडतो; पाऊस होऊन ते इथे तांदूळ, ज्वारी, औषधी, झाडे, तीळ, मटकी म्हणून जन्म घेतात. म्हणूनच सुटका कठीण आहे; जो अन्न खातो, जो वीर्य सोडतो, तो पुन्हा तसाच होतो.
तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा
इथे जे चांगले वागतात, त्यांना सुंदर गर्भ मिळण्याची शक्यता असते—ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य; पण जे वाईट वागतात, त्यांना नीच गर्भ मिळण्याची शक्यता असते—कुत्रा, डुक्कर किंवा चांडाळ.
पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः
या दोघांसाठीही मार्ग नाही; ही लहान जीवसृष्टी पुन्हा पुन्हा जन्मते आणि मरते—हे तिसरे स्थान आहे. म्हणून तो लोक कधीच भरत नाही; म्हणून त्याचा त्याग करावा. हाच श्लोक आहे.
स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति
सोने चोरणारा, मद्यपान करणारा, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा, ब्राह्मणहत्यारा—हे चार जण पडतात; पाचवा म्हणजे त्यांच्याशी संग करणारा.
अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद
पण जो हे पाच अग्नी अशा प्रकारे जाणतो, तो त्यांच्यासोबत राहिला तरी पापाने लागतो नाही; तो शुद्ध, पवित्र होऊन पुण्यलोकात जातो—जो असे जाणतो, जो असे जाणतो.
प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाँसां चक्रुः को नु आत्मा किं ब्रह्मेति
प्राचीनशाल औपमण्य, सत्ययज्ञ पौलुष्य, इंद्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य, बुडिल आश्वतराश्वि—हे मोठे गृहस्थ, मोठे श्रोते एकत्र आले आणि चर्चा करू लागले: 'आत्मा कोण? ब्रह्म काय आहे?'
ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति तँ हाभ्याजग्मुः
त्यांनी एकमेकांशी बोलून ठरवलं, "उद्दालक अरुणपुत्र हे भगवंत येथे आले आहेत; हे वैश्वानर आत्म्याजवळ पोहोचले आहेत. चला, आपण त्यांच्या भेटीला जाऊया." मग ते सर्वजण त्यांच्या भेटीला गेले.
स ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति
उद्दालकाने मनाशी विचार केला, "हे मोठे गृहस्थ आणि विद्वान मला प्रश्न विचारतील, आणि कदाचित मी त्यांना सर्व उत्तरे देऊ शकणार नाही. म्हणून मी दुसऱ्या कुणाला त्यांना शिकवायला सांगतो."
तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँहन्ताभ्यागच्छामेति तँहाभ्याजग्मुः
त्यांनी सांगितले, "हे भगवंत, हा कैकेयांचा राजा अश्वपति हे देखील वैश्वानर आत्म्याजवळ आले आहेत. चला, आपण त्यांच्या भेटीला जाऊया." मग ते सर्वजण त्यांच्या भेटीला गेले.
ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तँहैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरँ सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति
ते म्हणाले, "ज्या हेतूने मनुष्य जगतो, त्याच हेतूने तो बोलावा. तुम्ही वैश्वानर आत्म्याजवळ पोहोचलात; त्याच्याबद्दलच आम्हाला सांगा."
तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयै वैतदुवाच
तो म्हणाला, "सकाळी मी तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देईन." मग ते सर्व समिधा हातात घेऊन सकाळी त्याच्याकडे गेले. त्यांना ओळख न करून देता, त्याने हे सांगितले.
औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते
त्याने औपमन्यवाला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" औपमन्यव म्हणाला, "हे राजन, मी आकाशाचेच ध्यान करतो." राजा म्हणाला, "हा तेजस्वी आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तुझ्या घरात तेजस्वी पुत्र जन्मतो."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "डोके हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझे डोके फुटले असते."
अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्यं कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते
मग त्याने सत्ययज्ञ पौलुष्य प्राचीनयोग्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी सूर्याचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा सर्वरूप आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तुझ्या घरात अनेक प्रकारची संतती दिसते."
प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुषेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति
मग त्याने इंद्रद्युम्न भाल्लवेय वैयाघ्रपद्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी वाऱ्याचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा वेगवेगळ्या मार्गांचा आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच वेगवेगळ्या शक्ती तुझ्याकडे येतात आणि वेगवेगळ्या रथांच्या रांगा तुझ्या मागे येतात."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "श्वास हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझा श्वासच निघून गेला असता."
अथ होवाच जनँशार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपस्से तस्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च
मग त्याने जन शार्कराक्ष्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी आकाशाचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा भरपूर आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तू संतती आणि संपत्तीने समृद्ध आहेस."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते सन्देहस्त्वेष आत्मन इति होवाच सन्देहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "पोकळी हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझी पोकळीच नष्ट झाली असती."
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजन्निति होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वँरयिमान्पुष्टिमानसि
मग त्याने बुडिल अश्वतराश्वि वैयाघ्रपद्य याला विचारले, "तू कोणत्या आत्म्याचे ध्यान करतोस?" तो म्हणाला, "मी पाण्याचे ध्यान करतो, राजन." राजा म्हणाला, "हा संपन्न आत्मा, वैश्वानर, ज्याचे तू ध्यान करतोस. म्हणूनच तू धनवान आणि पुष्ट आहेस."
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति
तो अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "मूत्राशय हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझा मूत्राशय फुटला असता."
तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयाञ्चकार स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कर्दर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति
जेव्हा ते सर्व आले, तेव्हा अश्वपतिने त्यांच्यासाठी वेगवेगळ्या घरांची व्यवस्था केली. सकाळी निघताना तो म्हणाला, "माझ्या राज्यात न चोर आहे, न कंजूष, न मद्यपान करणारा, न अग्नीची सेवा न करणारा, न अज्ञानी, न परस्त्रीगामी किंवा परपुरुषगामी — मग चुकीने यज्ञ करणारा कसा असेल? भगवंतांनो, मी जसा प्रत्येक ऋत्विजाला धन देतो, तसंच तुम्हा सर्वांना देईन. कृपया येथेच रहा."
तो घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या रथात बसतो, सोन्याची माळ घालतो, अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; अन्न खातो आणि प्रिय गोष्टी पाहतो; तो प्रिय होतो आणि त्याच्या घरात ब्रह्मतेज प्रकट होते — जो कोणी अशा प्रकारे वैश्वानर आत्म्याचे ध्यान करतो. "डोळे हा आत्म्याचा भाग आहे," असे त्याने सांगितले. "तू माझ्याकडे आला नसतास, तर तू आंधळा झाला असतास."