स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरꣳ स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति
जो कोणी हे जाणून हे अक्षर उच्चारतो, तो या अमर आणि निर्भय स्वरात प्रवेश करतो. यात प्रवेश केल्यावर, जसे देवता अमर झाल्या, तसे तोही अमर होतो.
अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति
उद्गीथ म्हणजेच प्रणव, आणि प्रणव म्हणजेच उद्गीथ. तो सूर्य म्हणजे उद्गीथ आहे; हा प्रणव आहे, कारण तो 'ॐ' असा स्वर करतो.
एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मीꣳस्त्वं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम्
मी ह्याच्याकडे गेलो होतो; म्हणूनच तू फक्त माझा आहेस, असे कौषीतकीने आपल्या मुलाला सांगितले. तुझे किरण मागे घे, कारण तुला अनेक मिळतील. हे देवतांबद्दलचे स्पष्टीकरण आहे.
अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति
आता आत्म्याशी संबंधित असे की, जो मुख्य प्राण आहे, त्याचेच उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे; कारण तो 'ॐ' असा स्वर करतो.
एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाꣳ स्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति
मी ह्याच्याकडे गेलो होतो; म्हणूनच तू फक्त माझा आहेस, असे कौषीतकीने आपल्या मुलाला सांगितले. तू प्राणांना मोठ्या प्रमाणात गा, कारण मला अनेक मिळतील.
अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति
उद्गीथ म्हणजेच प्रणव, आणि प्रणव म्हणजेच उद्गीथ. जर होतृ चुकीच्या जागेवरून म्हणतो, तर तो पुन्हा पुन्हा उद्गीथ गोळा करतो, असे म्हणतात.
साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम
साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हाच अग्नी आहे, आणि तेच साम आहे.
साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम
साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हेच आकाश आहे, आणि तेच साम आहे.
साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम
साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हेच आकाश आहे, आणि सूर्य म्हणजेच ते साम आहे.
साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अमस्तत्साम
साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हीच नक्षत्रे आहेत, आणि चंद्र म्हणजेच ते साम आहे.
अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते
आता सूर्याचा जो पांढरा प्रकाश आहे, तोच साम आहे; जो निळा किंवा काळा आहे, तोही साम आहे. साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात.
अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्सामाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः
आता सूर्याचा जो पांढरा प्रकाश आहे, तोच साम आहे; जो निळा किंवा काळा आहे, तोही साम आहे. आणि जो सूर्याच्या आत सोनेरी पुरुष दिसतो — सोनेरी दाढी, सोनेरी केस, बोटापासून टोकापर्यंत पूर्णपणे सोन्याचा.
तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद
त्याच्या डोळ्यांची शोभा सूर्याने उमललेल्या कमळासारखी आहे; त्याचे नाव 'उदिती' आहे. तो सर्व पापांवर विजय मिळवतो; जो हे जाणतो, तो खरोखर सर्व पापांवर विजय मिळवतो.
तस्यर्क्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम्
त्याच्या दोन्ही गालांमध्ये ऋच आणि साम आहेत; म्हणूनच उद्गीथ, म्हणूनच गायक त्याच्यासाठी गातो. तो त्या सर्व परलोकांसाठी आणि देवांच्या इच्छांसाठी कार्य करतो — हे देवतांबद्दलचे स्पष्टीकरण आहे.
अथाध्यात्मं वागेवर्क्प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम
आता आत्म्याच्या दृष्टीने पाहिलं तर वाणी म्हणजे ऋच आहे, श्वास म्हणजे साम आहे. हे साम खरं तर त्या ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणूनच साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं; वाणीच त्या ऋचांचं मूळ आहे आणि श्वास हे त्याचं सार आहे—हेच साम आहे.
चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते चक्षुरेव सात्मामस्तत्साम
डोळा हा ऋचांचा सार आहे, आणि साम हेच ते आहे. हे साम त्या ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणून साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं; डोळाच ते आहे आणि त्याचं सार म्हणजे साम.
साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम
साम हेच ते आहे जे ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणून साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं; कानच ते आहे आणि मन हे त्याचं सार आहे—हेच साम आहे.
अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम
आता, डोळ्यातली जी पांढरी चमक आहे, तीच ऋच आहे; आणि जी निळसर किंवा काळी छटा आहे, तीच साम आहे. हे साम त्या ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणून साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं. डोळ्यातली पांढरी चमक हीच ऋच आहे; निळसर किंवा काळी छटा हेच साम आहे आणि तेच त्याचं सार आहे.
अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम
आता, डोळ्यात जो पुरुष दिसतो, तोच ऋच आहे, तोच साम आहे, तोच उक्त आहे, तोच यजुस आहे, तोच ब्रह्म आहे. त्याचं रूप जसं आहे, तसंच त्याचं छायेतही तसंच रूप दिसतं; त्याचं नाव जसं आहे, तसंच त्याचं नाव आहे.
स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः
तो आणि या जगाच्या खाली असलेली सर्व लोकं, त्यांच्यावर तो राज्य करतो, आणि माणसांच्या इच्छा देखील पूर्ण करतो. जे वीणेवर गाणं गातात, ते त्याचं गाणं गातात; म्हणून त्यांना धन मिळवणारे गायक म्हणतात.
अथ य एतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्ताꣳ श्चाप्नोति देवकामास्ताꣳ श्च
आणि जो हे जाणून साम गातो, तो दोन्ही गातो; त्याच्या द्वारे तो त्या वरच्या लोकांना आणि देवांच्या इच्छा देखील प्राप्त करतो.
अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ताꣳ श्चाप्नोति मनुष्यकामाꣳश्च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात्
आणि ह्याच मार्गाने तो या जगाच्या खाली असलेल्या लोकांना आणि माणसांच्या इच्छा देखील प्राप्त करतो. म्हणून, जो हे जाणतो त्यालाच साम गाण्यास सांगावं.
कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति
कोणत्या इच्छेसाठी मी तुझ्यासाठी गाऊ? कारण ज्याच्यासाठी असं जाणणारा साम गातो, त्याच्याच इच्छा खरीखुरी पूर्ण होतात.
त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति
उद्गीथात तज्ञ असे तीन जण होते: शिलक शालावत्य, कैकितायन दाल्भ्य आणि प्रवाहण जैवली. ते म्हणाले, 'आम्ही उद्गीथात कुशल आहोत; चला, आपण उद्गीथावर चर्चा करूया.'
तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचꣳ श्रोष्यामीति
'ठीक आहे,' असं म्हणून ते तिघं एकत्र बसले. मग प्रवाहण जैवली म्हणाला, 'तुमच्यातले दोन आदरणीय आधी बोलावेत; मी त्या दोघांच्या बोलण्याकडे लक्ष देईन.'
स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानीति पृच्छेति होवाच
मग शिलक शालावत्याने कैकितायन दाल्भ्याला म्हटलं, 'चल, मी तुला एक प्रश्न विचारतो.' त्याने उत्तर दिलं, 'विचार.'
का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच
'सामाचं अंतिम ध्येय काय?' त्याने उत्तर दिलं, 'स्वर.' 'स्वराचं अंतिम ध्येय काय?' 'श्वास,' असं त्याने सांगितलं. 'श्वासाचं अंतिम ध्येय काय?' 'अन्न,' असं त्याने उत्तर दिलं. 'अन्नाचं अंतिम ध्येय काय?' 'पाणी,' असं त्याने सांगितलं.
अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्गं लोकमति नयेदिति होवाच स्वर्गं वयं लोकꣳ सामाभिसंस्थापयामः स्वर्गसꣳस्तावꣳ हि सामेति
'पाण्याचं अंतिम ध्येय काय?' 'तो लोक,' असं त्याने सांगितलं. 'त्या लोकाचं अंतिम ध्येय काय?' 'त्याला स्वर्गलोकाकडे नेऊ नये,' असं त्याने सांगितलं. 'आम्ही सामाच्या द्वारे स्वर्गलोकाची स्थापना करतो, कारण साम हेच स्वर्गाचं स्तवन आहे.'
तꣳ ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति
मग शिलक शालावत्याने कैकितायन दाल्भ्याला म्हटलं, 'दाल्भ्य, तुझं साम खरंतर आधारहीन आहे; जर तू हे आत्ता म्हणालास, तर तुझं डोकं गळून पडेल.' त्याने उत्तर दिलं, 'माझं डोकं गळून पडलं तरी चालेल.'
हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमिति नयेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोकꣳ सामाभिसꣳस्थापयामः प्रतिष्ठासꣳ स्तावꣳ हि सामेति
'बरं, मी हे त्या आदरणीयाबद्दल जाणतो,' असं त्याने सांगितलं. 'जाण,' असं त्याने उत्तर दिलं. 'त्या लोकाचं अंतिम ध्येय काय?' 'हा लोक,' असं त्याने सांगितलं. 'या लोकाचं अंतिम ध्येय काय?' 'त्याला प्रतिष्ठेच्या लोकाकडे नेऊ नये,' असं त्याने सांगितलं. 'आम्ही सामाच्या द्वारे प्रतिष्ठेच्या लोकाची स्थापना करतो, कारण साम हेच प्रतिष्ठेचं स्तवन आहे.'