अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदँ स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्यँ श्रैष्ठ्यँ राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदँ सर्वमसानीति
मग हात धुऊन, मंथन केलेलं मिश्रण ओंजळीत घेऊन तो म्हणतो: 'अमो, तुझं नाव अमो आहे, कारण हे सर्व तुझंच आहे. तू ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, राजा आणि अधिपती आहेस. तू मला मोठेपण, श्रेष्ठत्व, राज्य आणि अधिपत्य मिळू दे. हे सर्व मीच मिळवू दे.'
अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीम इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठँ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति
मग या ऋचांचा उच्चार करत तो पितो: 'आम्ही सवितृचं तेज निवडतो,' असं म्हणून तो पितो; 'आम्ही देवाचं अन्न घेतो,' असं म्हणून तो पितो; 'श्रेष्ठ, सर्वांचं सार,' असं म्हणून तो पितो; 'लवकरच आम्हाला भाग्य मिळू दे,' असं म्हणून तो सगळं पाणी पितो.
निर्णिज्य कँसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात्
सर्व स्वच्छ करून, तो अग्नीच्या मागे, लाकडी वाटीवर, कातडीवर किंवा जमिनीवर बसतो आणि काहीही बोलत नाही. जर त्याला एखादी स्त्री दिसली, तर समजावं की कर्म यशस्वी झालं आहे.
तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियँ स्वप्नेषु पश्यन्ति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने
यावर एक श्लोक आहे: जेव्हा कामासाठी केलेल्या कर्मात स्त्रिया स्वप्नात दिसतात आणि समृद्धीही दिसते, तेव्हा त्या स्वप्नदर्शनात यश मिळालं असं समजावं.
पञ्चालानाँ समितिमेयाय तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति
तो पञ्चाळांच्या सभेत गेला. तिथे प्रवाहण जैवली म्हणाले, 'तुझ्या वडिलांनी तुला शिष्य म्हणून शिकवलं का?' त्याने उत्तर दिलं, 'हो, भगवन्.'
वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त3 इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना3 इति न भगव इति
'तुला माहीत आहे का, प्राणी इथून कुठे जातात?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.' 'तुला माहीत आहे का, ते पुन्हा कसे परततात?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.' 'तुला देवयात्रा आणि पितृयात्रा या मार्गांचा फरक माहीत आहे का?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.'
वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत3 इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति
'तुला माहीत आहे का, तो जग का भरत नाही?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.' 'तुला माहीत आहे का, पाचव्या आहुतीनंतर पाणी माणसाच्या रूपात कसं होतं?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.'
अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथँ सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तँ होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति
'मग शिकून आल्यावर तू काय म्हणालास?' त्याने उत्तर दिलं, 'जो हे सर्व जाणत नाही, तो शिकूनही काय सांगणार?' तो वडिलांकडे गेला आणि म्हणाला, 'तुम्ही मला शिकवलं नाही, पण म्हणालात की शिकवलं.'
पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकञ्चनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकञ्चन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति
'एका राजाने मला पाच प्रश्न विचारले; मी एकाचंही उत्तर देऊ शकलो नाही.' वडील म्हणाले, 'जसं तू त्यांना उत्तर दिलं नाहीस, तसंच मीही यापैकी एकही गोष्ट जाणत नाही. जर मला माहीत असतं, तर मी तुला नक्कीच सांगितलं असतं.'
स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हाञ्चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तँ होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव
गौतम राजा कडे गेला आणि पोहोचल्यावर त्याचं स्वागत केलं. सकाळी जेवण झाल्यावर उदय म्हणाले, 'गौतम, मानवाच्या संपत्तीपैकी एखादी गोष्ट माग.' गौतम म्हणाले, 'राजा, मानवाची संपत्ती तुझ्याकडेच राहू दे; तू कुमाराला शेवटी जे सांगितलंस, तेच मला सांग.' राजा अस्वस्थ झाला.
तँ ह चिरं वसेत्याज्ञापयाञ्चकार तँ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच
राजाने सांगितलं, 'तो बराच काळ इथे राहू दे.' मग तो म्हणाला, 'गौतम, जसं तू मला उत्तर दिलं नाहीस, तसंच मीही तुला उत्तर देणार नाही. तुझ्यापूर्वी ही विद्या ब्राह्मणांकडे गेली नव्हती; म्हणूनच सर्व लोकांत क्षत्रियांचंच राज्य होतं.' मग त्याने त्याला ती विद्या सांगितली.
असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः
तो जग, गौतम, म्हणजे अग्नीच आहे. त्याचं इंधन म्हणजे सूर्य, त्याच्या किरणांमधून धूर, दिवस म्हणजे ज्वाळा, चंद्र म्हणजे निखारे, आणि तारे म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या अहुतेः सोमो राजा सम्भवति
या अग्नीत देवता श्रद्धेची आहुती देतात; त्या आहुतीतून सोमराज उत्पन्न होतो.
पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदभ्रं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गाराह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः
पर्जन्य, गौतम, हा अग्नीच आहे. त्याचं इंधन म्हणजे वारा, ढग म्हणजे धूर, विज म्हणजे ज्वाळा, गडगडाट म्हणजे निखारे, आणि पाऊस म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्षँ सम्भवति
या अग्नीत देवता सोमराजाची आहुती देतात; त्या आहुतीतून पाऊस निर्माण होतो.
पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः
पृथ्वी, गौतम, हा अग्नीच आहे. तिचं इंधन म्हणजे वर्ष, आकाश म्हणजे धूर, रात्र म्हणजे ज्वाळा, दिशा म्हणजे निखारे, आणि उपदिशा म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्नँ सम्भवति
या अग्नीमध्ये देवता पाऊस अर्पण करतात; त्या आहुतीतून अन्न उत्पन्न होते.
पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वार्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः
गौतम, माणूस म्हणजे अग्नीच आहे; त्याची वाणी म्हणजे समिधा, श्वास म्हणजे धूर, जीभ म्हणजे ज्वाळ, डोळे म्हणजे कोळसे आणि कान म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति
या अग्नीमध्ये देवता अन्न अर्पण करतात; त्या आहुतीतून वीर्य निर्माण होते.
योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः
गौतम, स्त्री म्हणजे अग्नी आहे; तिचा गर्भाशय म्हणजे समिधा, तिला सांगितलेले शब्द म्हणजे धूर, योनी म्हणजे ज्वाळ, ती आत काय करते ते कोळसे, आणि आनंद म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवति
या अग्नीमध्ये देवता वीर्य अर्पण करतात; त्या आहुतीतून गर्भ निर्माण होतो.
इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते
पाचव्या आहुतीनंतर वाणी माणूस होते; तो गर्भ झिल्लीने वेढलेला असतो, दहा किंवा नऊ महिने किंवा जास्त काळ पोटात राहतो आणि मग जन्म घेतो.
स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति
तो जन्मल्यानंतर जेवढे आयुष्य असते तेवढे जगतो; मृत्यूनंतर, नियतीप्रमाणे, अग्नी त्याला इथून त्याच्या मूळ ठिकाणी घेऊन जातात.
तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँस्तान्
जे असे जाणतात आणि जे अरण्यात श्रद्धा व तप करतात, ते ज्वाळेत पोहोचतात; ज्वाळेतून दिवस, दिवसातून शुक्ल पक्ष, शुक्ल पक्षातून उत्तरायण महिने मिळतात.
संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति
मग वर्ष, वर्षातून सूर्य, सूर्यापासून चंद्र, चंद्रापासून वीज; तिथे एक मानव नसलेला पुरुष त्यांना ब्रह्माकडे नेतो. हाच देवयात्रेचा मार्ग आहे.
अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति
पण जे गावात यज्ञ, दान वगैरे करतात, ते धुराकडे जातात; धुरातून रात्र, रात्रीतून कृष्ण पक्ष, कृष्ण पक्षातून दक्षिणायण महिने मिळतात; ते वर्षापर्यंत पोहोचत नाहीत.
पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति
पितृलोक, पितृलोकातून आकाश, आकाशातून चंद्र; हा सोमराजा देवतांचे अन्न आहे; देवता त्याचे सेवन करतात.
तस्मिन्यवात्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति
तिथे शिल्लक संपेपर्यंत राहून, पुन्हा ह्याच मार्गाने परत येतात; जसे आकाशातून वाऱ्यात, वारा होऊन धूरात, धूर होऊन ढगात येतात.
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति
ढग होऊन पाऊस पडतो; पाऊस होऊन ते इथे तांदूळ, ज्वारी, औषधी, झाडे, तीळ, मटकी म्हणून जन्म घेतात. म्हणूनच सुटका कठीण आहे; जो अन्न खातो, जो वीर्य सोडतो, तो पुन्हा तसाच होतो.
तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा
इथे जे चांगले वागतात, त्यांना सुंदर गर्भ मिळण्याची शक्यता असते—ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य; पण जे वाईट वागतात, त्यांना नीच गर्भ मिळण्याची शक्यता असते—कुत्रा, डुक्कर किंवा चांडाळ.