मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः
मग मन निघून गेलं. वर्षभर राहून परत आलं आणि विचारलं, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' तेव्हा लोक लहान मुलांसारखे होते, मन नव्हतं, पण श्वास घेत होते, बोलत होते, डोळ्यांनी पाहत होते, कानांनी ऐकत होते—असं होतं. मग मन परत आलं.
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तँहाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति
मग श्वास निघून जाण्याचा प्रयत्न करू लागला. जसा उत्तम घोडा आपल्या खिळ्यांना उचलतो, तसा श्वास इतर श्वासांना उचलू लागला. ते सर्व त्याच्याकडे आले आणि म्हणाले, 'महाराज, थांबा! तुम्हीच आमच्यात श्रेष्ठ आहात. कृपया जाऊ नका.'
अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति
मग वाणी म्हणाली, 'मी जी उत्तम आहे, ती तुझ्यामुळेच आहे.' मग डोळे म्हणाले, 'मी जो पाया आहे, तो तुझ्यामुळेच आहे.'
अथ हैनँश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति
मग कान म्हणाले, 'मी जी समृद्धी आहे, ती तुझ्यामुळेच आहे.' मग मन म्हणालं, 'मी जे निवासस्थान आहे, ते तुझ्यामुळेच आहे.'
न वै वाचो न चक्षूँषि न श्रोत्राणि न मनाँसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति
लोक 'वाणी', 'डोळे', 'कान', 'मन' असं म्हणत नाहीत; ते फक्त 'श्वास' असं म्हणतात. कारण श्वासच हे सर्व होतो.
स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किञ्चिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवतीति
त्याने विचारले, 'माझं अन्न काय असेल?' त्यांनी उत्तर दिलं, 'इथे जे काही आहे—कुत्र्यांपासून पक्ष्यांपर्यंत—ते सगळं.' हेच खरं श्वासाचं अन्न आहे. 'मन' हे नाव प्रत्यक्ष दिसतं; अशा ज्ञानात काहीही अन्नाशिवाय राहत नाही.
स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति
त्याने विचारले, 'माझे वस्त्र काय असेल?' त्यांनी उत्तर दिलं, 'पाणी.' म्हणून जे उपाशी असतात, ते पुढून आणि वरून पाण्याने स्वतःला झाकतात. पाणी हेच वस्त्र आहे; पाणी नसल्यास माणूस नग्नच राहतो.
तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति
सत्यकाम जबाळ यांनी गोश्रुती वैयाघ्रपाद्य यांना सांगितले, 'हे जरी एखाद्या वाळलेल्या झाडाला सांगितले, तरी त्यावर पुन्हा फांद्या फुटतील आणि पाने येतील.'
अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्याँ रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्
म्हणजे, जर एखाद्याला मोठं यश मिळवायचं असेल, तर अमावस्येला व्रत घेतल्यानंतर पौर्णिमेच्या रात्री सर्व औषधींचं दही आणि मधासोबत एकत्र करून मंथन करावं. नंतर 'ज्येष्ठ श्रेष्ठासाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि मग उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा.
अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदँ स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्यँ श्रैष्ठ्यँ राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदँ सर्वमसानीति
मग हात धुऊन, मंथन केलेलं मिश्रण ओंजळीत घेऊन तो म्हणतो: 'अमो, तुझं नाव अमो आहे, कारण हे सर्व तुझंच आहे. तू ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, राजा आणि अधिपती आहेस. तू मला मोठेपण, श्रेष्ठत्व, राज्य आणि अधिपत्य मिळू दे. हे सर्व मीच मिळवू दे.'
अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीम इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठँ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति
मग या ऋचांचा उच्चार करत तो पितो: 'आम्ही सवितृचं तेज निवडतो,' असं म्हणून तो पितो; 'आम्ही देवाचं अन्न घेतो,' असं म्हणून तो पितो; 'श्रेष्ठ, सर्वांचं सार,' असं म्हणून तो पितो; 'लवकरच आम्हाला भाग्य मिळू दे,' असं म्हणून तो सगळं पाणी पितो.
निर्णिज्य कँसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात्
सर्व स्वच्छ करून, तो अग्नीच्या मागे, लाकडी वाटीवर, कातडीवर किंवा जमिनीवर बसतो आणि काहीही बोलत नाही. जर त्याला एखादी स्त्री दिसली, तर समजावं की कर्म यशस्वी झालं आहे.
तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियँ स्वप्नेषु पश्यन्ति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने
यावर एक श्लोक आहे: जेव्हा कामासाठी केलेल्या कर्मात स्त्रिया स्वप्नात दिसतात आणि समृद्धीही दिसते, तेव्हा त्या स्वप्नदर्शनात यश मिळालं असं समजावं.
पञ्चालानाँ समितिमेयाय तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति
तो पञ्चाळांच्या सभेत गेला. तिथे प्रवाहण जैवली म्हणाले, 'तुझ्या वडिलांनी तुला शिष्य म्हणून शिकवलं का?' त्याने उत्तर दिलं, 'हो, भगवन्.'
वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त3 इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना3 इति न भगव इति
'तुला माहीत आहे का, प्राणी इथून कुठे जातात?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.' 'तुला माहीत आहे का, ते पुन्हा कसे परततात?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.' 'तुला देवयात्रा आणि पितृयात्रा या मार्गांचा फरक माहीत आहे का?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.'
वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत3 इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति
'तुला माहीत आहे का, तो जग का भरत नाही?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.' 'तुला माहीत आहे का, पाचव्या आहुतीनंतर पाणी माणसाच्या रूपात कसं होतं?' त्याने उत्तर दिलं, 'नाही, भगवन्.'
अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथँ सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तँ होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति
'मग शिकून आल्यावर तू काय म्हणालास?' त्याने उत्तर दिलं, 'जो हे सर्व जाणत नाही, तो शिकूनही काय सांगणार?' तो वडिलांकडे गेला आणि म्हणाला, 'तुम्ही मला शिकवलं नाही, पण म्हणालात की शिकवलं.'
पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकञ्चनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकञ्चन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति
'एका राजाने मला पाच प्रश्न विचारले; मी एकाचंही उत्तर देऊ शकलो नाही.' वडील म्हणाले, 'जसं तू त्यांना उत्तर दिलं नाहीस, तसंच मीही यापैकी एकही गोष्ट जाणत नाही. जर मला माहीत असतं, तर मी तुला नक्कीच सांगितलं असतं.'
स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हाञ्चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तँ होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव
गौतम राजा कडे गेला आणि पोहोचल्यावर त्याचं स्वागत केलं. सकाळी जेवण झाल्यावर उदय म्हणाले, 'गौतम, मानवाच्या संपत्तीपैकी एखादी गोष्ट माग.' गौतम म्हणाले, 'राजा, मानवाची संपत्ती तुझ्याकडेच राहू दे; तू कुमाराला शेवटी जे सांगितलंस, तेच मला सांग.' राजा अस्वस्थ झाला.
तँ ह चिरं वसेत्याज्ञापयाञ्चकार तँ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच
राजाने सांगितलं, 'तो बराच काळ इथे राहू दे.' मग तो म्हणाला, 'गौतम, जसं तू मला उत्तर दिलं नाहीस, तसंच मीही तुला उत्तर देणार नाही. तुझ्यापूर्वी ही विद्या ब्राह्मणांकडे गेली नव्हती; म्हणूनच सर्व लोकांत क्षत्रियांचंच राज्य होतं.' मग त्याने त्याला ती विद्या सांगितली.
असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः
तो जग, गौतम, म्हणजे अग्नीच आहे. त्याचं इंधन म्हणजे सूर्य, त्याच्या किरणांमधून धूर, दिवस म्हणजे ज्वाळा, चंद्र म्हणजे निखारे, आणि तारे म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या अहुतेः सोमो राजा सम्भवति
या अग्नीत देवता श्रद्धेची आहुती देतात; त्या आहुतीतून सोमराज उत्पन्न होतो.
पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदभ्रं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गाराह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः
पर्जन्य, गौतम, हा अग्नीच आहे. त्याचं इंधन म्हणजे वारा, ढग म्हणजे धूर, विज म्हणजे ज्वाळा, गडगडाट म्हणजे निखारे, आणि पाऊस म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्षँ सम्भवति
या अग्नीत देवता सोमराजाची आहुती देतात; त्या आहुतीतून पाऊस निर्माण होतो.
पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः
पृथ्वी, गौतम, हा अग्नीच आहे. तिचं इंधन म्हणजे वर्ष, आकाश म्हणजे धूर, रात्र म्हणजे ज्वाळा, दिशा म्हणजे निखारे, आणि उपदिशा म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्नँ सम्भवति
या अग्नीमध्ये देवता पाऊस अर्पण करतात; त्या आहुतीतून अन्न उत्पन्न होते.
पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वार्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः
गौतम, माणूस म्हणजे अग्नीच आहे; त्याची वाणी म्हणजे समिधा, श्वास म्हणजे धूर, जीभ म्हणजे ज्वाळ, डोळे म्हणजे कोळसे आणि कान म्हणजे ठिणग्या.
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति
या अग्नीमध्ये देवता अन्न अर्पण करतात; त्या आहुतीतून वीर्य निर्माण होते.
योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः
गौतम, स्त्री म्हणजे अग्नी आहे; तिचा गर्भाशय म्हणजे समिधा, तिला सांगितलेले शब्द म्हणजे धूर, योनी म्हणजे ज्वाळ, ती आत काय करते ते कोळसे, आणि आनंद म्हणजे ठिणग्या.
वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्
'वसिष्ठासाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा. 'प्रतिष्ठेसाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा. 'समृद्धीसाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा. 'आधारासाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा.