प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानाꣳरसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः
प्रजापतींनी सर्व लोकांना तापवले; त्या तापलेल्या लोकांतून त्यांनी सार काढले: पृथ्वीपासून अग्नी, आकाशातून वायू, आणि दिव्यातून सूर्य.
स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाꣳरसान्प्रावृहदग्नेर्ऋचो वायोर्यजूꣳषि सामान्यादित्यात्
त्यांनी या तीन देवतांना तापवले; त्या तापलेल्या देवतांतून त्यांनी सार काढले: अग्नीपासून ऋच, वायूपासून यजु, आणि सूर्यापासून साम.
स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः
त्यांनी या त्रैविद्येला तापवले; तापलेल्या विद्येपासून त्यांनी सार काढले: ऋचांपासून 'भूः', यजुंपासून 'भुवः', आणि सामांपासून 'स्वः'.
तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टꣳ सन्दधाति
जर ऋचांमध्ये काही दोष झाला, तर 'भूः स्वाहा' म्हणून गार्हपत्य अग्नीमध्ये आहुती द्यावी; त्यामुळे ऋचांचा सार आणि शक्ती यज्ञात जे हरवले ते परत मिळवून देतात.
स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टꣳ सन्दधाति
जर यजुंमध्ये काही दोष झाला, तर 'भुवः स्वाहा' म्हणून आहुती द्यावी; त्यामुळे यजुंचा सार आणि शक्ती यज्ञात जे हरवले ते परत मिळवून देतात.
अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत् जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं सन्दधाति
आणि जर सामांमध्ये काही दोष झाला, तर 'स्वः स्वाहा' म्हणून आहुती द्यावी; त्यामुळे सामांचा सार आणि शक्ती यज्ञात जे हरवले ते परत मिळवून देतात.
तद्यथा लवणेन सुवर्णꣳ सन्दध्यात्सुवर्णेन रजतꣳ रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसꣳ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा
जसे मीठ घालून सोने दुरुस्त करतात, सोने घालून चांदी, चांदी घालून टिन, टिन घालून शिसे, शिसे घालून लोखंड, लोखंड घालून लाकूड, आणि लाकूड घालून कातडं दुरुस्त करतात—
एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टꣳ सन्दधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति
तसे या लोकांच्या, या देवतांच्या, आणि या त्रैविद्येच्या शक्तीने यज्ञात जे हरवले ते परत मिळवता येते. जिथे असा जाणणारा ब्राह्मण असतो, तिथे हा यज्ञ औषधासारखा ठरतो.
एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदꣳ ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति
जिथे असा जाणणारा ब्राह्मण असतो, तिथे हा यज्ञ पाण्याकडे झुकतो. खरंच, ब्राह्मणाबद्दल अशीच एक ओवी आहे: तो जिथून परततो, तिथेच जातो.
मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानꣳ सर्वाꣳश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम्
ब्राह्मण ऋत्विज एकटाच कुरू आणि लोकांचे रक्षण करतो; असा जाणणारा ब्राह्मण यज्ञ, यजमान आणि सर्व ऋत्विज यांचे रक्षण करतो. म्हणून, फक्त असा जाणणारा ब्राह्मण निवडावा, जो जाणत नाही असा कधीच निवडू नये.
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च
जो कोणी मोठं आणि श्रेष्ठ काय आहे हे जाणतो, तोच मोठा आणि श्रेष्ठ होतो. खरंतर श्वासच मोठा आणि श्रेष्ठ आहे.
यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः
जो कोणी सर्वांत उत्तम काय आहे हे जाणतो, तो आपल्या लोकांत सर्वांत उत्तम होतो. खरंतर वाणीच सर्वांत उत्तम आहे.
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिँश्च लोकेऽमुष्मिँश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा
जो कोणी पाया काय आहे हे जाणतो, तो या जगात आणि पुढच्या जगातही ठामपणे उभा राहतो. खरंतर डोळेच पाया आहेत.
यो ह वै सम्पदं वेद सँहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत्
जो कोणी समृद्धी काय आहे हे जाणतो, त्याच्याकडे सर्व इच्छा—दैवी आणि मानवी—आतात. खरंतर कानच समृद्धी आहेत.
यो ह वा आयतनं वेदायतनँ ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम्
जो कोणी निवासस्थान काय आहे हे जाणतो, तो आपल्या लोकांसाठी निवासस्थान होतो. खरंतर मनच निवासस्थान आहे.
अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि व्यूदिरेऽहँश्रेयानस्म्यहँ श्रेयानस्मीति
मग सर्व श्वास श्रेष्ठत्वासाठी एकत्र आले आणि म्हणाले, 'मीच श्रेष्ठ आहे, मीच श्रेष्ठ आहे.'
ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति
ते श्वास प्रजापती या आपल्या वडिलांकडे गेले आणि म्हणाले, 'महाराज, आमच्यात श्रेष्ठ कोण?' तेव्हा प्रजापती म्हणाले, 'ज्याच्या जाण्याने शरीर सर्वांत जास्त दु:खी दिसेल, तोच तुमच्यात श्रेष्ठ आहे.'
सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक्
मग वाणी निघून गेली. वर्षभर राहून परत आली आणि विचारले, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' तेव्हा लोक मुके होते, बोलत नव्हते, पण श्वास घेत होते, डोळ्यांनी पाहत होते, कानांनी ऐकत होते, मनाने विचार करत होते—असं होतं. मग वाणी परत आली.
चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः
मग डोळे निघून गेले. वर्षभर राहून परत आले आणि विचारले, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' तेव्हा लोक आंधळे होते, पाहू शकत नव्हते, पण श्वास घेत होते, बोलत होते, कानांनी ऐकत होते, मनाने विचार करत होते—असं होतं. मग डोळे परत आले.
श्रोत्रँ होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम्
मग कान निघून गेले. वर्षभर राहून परत आले आणि विचारले, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' तेव्हा लोक बहिरे होते, ऐकू शकत नव्हते, पण श्वास घेत होते, बोलत होते, डोळ्यांनी पाहत होते, मनाने विचार करत होते—असं होतं. मग कान परत आले.
मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः
मग मन निघून गेलं. वर्षभर राहून परत आलं आणि विचारलं, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' तेव्हा लोक लहान मुलांसारखे होते, मन नव्हतं, पण श्वास घेत होते, बोलत होते, डोळ्यांनी पाहत होते, कानांनी ऐकत होते—असं होतं. मग मन परत आलं.
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तँहाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति
मग श्वास निघून जाण्याचा प्रयत्न करू लागला. जसा उत्तम घोडा आपल्या खिळ्यांना उचलतो, तसा श्वास इतर श्वासांना उचलू लागला. ते सर्व त्याच्याकडे आले आणि म्हणाले, 'महाराज, थांबा! तुम्हीच आमच्यात श्रेष्ठ आहात. कृपया जाऊ नका.'
अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति
मग वाणी म्हणाली, 'मी जी उत्तम आहे, ती तुझ्यामुळेच आहे.' मग डोळे म्हणाले, 'मी जो पाया आहे, तो तुझ्यामुळेच आहे.'
अथ हैनँश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति
मग कान म्हणाले, 'मी जी समृद्धी आहे, ती तुझ्यामुळेच आहे.' मग मन म्हणालं, 'मी जे निवासस्थान आहे, ते तुझ्यामुळेच आहे.'
न वै वाचो न चक्षूँषि न श्रोत्राणि न मनाँसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति
लोक 'वाणी', 'डोळे', 'कान', 'मन' असं म्हणत नाहीत; ते फक्त 'श्वास' असं म्हणतात. कारण श्वासच हे सर्व होतो.
स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किञ्चिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवतीति
त्याने विचारले, 'माझं अन्न काय असेल?' त्यांनी उत्तर दिलं, 'इथे जे काही आहे—कुत्र्यांपासून पक्ष्यांपर्यंत—ते सगळं.' हेच खरं श्वासाचं अन्न आहे. 'मन' हे नाव प्रत्यक्ष दिसतं; अशा ज्ञानात काहीही अन्नाशिवाय राहत नाही.
स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति
त्याने विचारले, 'माझे वस्त्र काय असेल?' त्यांनी उत्तर दिलं, 'पाणी.' म्हणून जे उपाशी असतात, ते पुढून आणि वरून पाण्याने स्वतःला झाकतात. पाणी हेच वस्त्र आहे; पाणी नसल्यास माणूस नग्नच राहतो.
तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति
सत्यकाम जबाळ यांनी गोश्रुती वैयाघ्रपाद्य यांना सांगितले, 'हे जरी एखाद्या वाळलेल्या झाडाला सांगितले, तरी त्यावर पुन्हा फांद्या फुटतील आणि पाने येतील.'
अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्याँ रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्
म्हणजे, जर एखाद्याला मोठं यश मिळवायचं असेल, तर अमावस्येला व्रत घेतल्यानंतर पौर्णिमेच्या रात्री सर्व औषधींचं दही आणि मधासोबत एकत्र करून मंथन करावं. नंतर 'ज्येष्ठ श्रेष्ठासाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि मग उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा.
वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्
'वसिष्ठासाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा. 'प्रतिष्ठेसाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा. 'समृद्धीसाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा. 'आधारासाठी स्वाहा' असं म्हणून तुपाची आहुती अग्नीमध्ये द्यावी आणि उरलेला मंथनाचा भागही अग्नीमध्ये ओतावा.