सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम
"हे सोम्य, मी तुला एक भाग सांगतो," असं मद्गू म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग मद्गू म्हणाला, "श्वास एक भाग, डोळे एक भाग, कान एक भाग, मन एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'आधार' असं नाव आहे."
स यै एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्त आयतनवानस्मिꣳल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'आधार' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात आधार होतो; तो आधार असलेल्या लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'आधार' म्हणून उपासना करतो.
प्राप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
तो गुरूंच्या घरी पोहोचला. गुरूंनी त्याच्याजवळ येऊन विचारलं, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशासेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाꣳस्त्वेव मे कामे ब्रूयात्
गुरूंनी विचारलं, "हे सोम्य, तू तर ब्रह्मज्ञानीसारखा दिसतोस. तुला माणसांत कुणी शिकवलं?" त्यावर तो म्हणाला, "माझ्या मनातील जे जाणून घ्यायचं आहे, ते भगवंतच मला सांगावं."
श्रुतꣳ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किञ्चन वीयायेति वीयायेति
मी खरेच ऐकले आहे की, आदरणीय ऋषी आणि गुरू यांच्याकडूनच खरी विद्या मिळते आणि तीच योग्य रीतीने समजते. त्यावर त्या देवतेने उत्तर दिले, "याहून मोठे काही नाही, याहून मोठे काही नाही."
उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचार्यमुवास तस्य ह द्वादशवार्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तयꣳस्तं ह स्मैव न समावर्तयति
उपकोसल हा कमलायनाचा मुलगा, सत्यकाम जाबाल यांच्या आश्रमात ब्रह्मचर्याने राहिला. त्याने बारा वर्षे अग्नीची सेवा केली. गुरूंनी इतर शिष्यांना घरी पाठवले, पण त्याला मात्र पाठवले नाही.
तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवोचन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासाञ्चक्रे
गुरूंच्या पत्नीने त्यांना सांगितले, "हा शिष्य खूपच तप करतो, अग्नीची नीट सेवा करतो. अग्नी त्याला काही सांगण्याआधी तुम्हीच त्याला शिकवा." पण हे ऐकूनही गुरू प्रवासाला निघून गेले.
स ह व्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्रतिपूर्णोऽस्मि नाशिष्यामीति
मग उपकोसलाने उपवास करण्याचा निर्धार केला. गुरूंच्या पत्नीने विचारले, "बाळा, तू जेवत का नाहीस?" त्यावर तो म्हणाला, "या शरीरात अनेक इच्छा आहेत, त्या वेगवेगळ्या मार्गांनी येतात आणि दुखांनी भरलेल्या आहेत. मी त्याने भरलो आहे, म्हणून जेवणार नाही."
अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः
मग अग्नी म्हणाले, "हा शिष्य खूपच तप करतो, आमची नीट सेवा करतो. चला, आपण त्याला शिकवू." आणि त्यांनी त्याला सांगितले:
प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः
"श्वास म्हणजे ब्रह्म, आकाश म्हणजे ब्रह्म, गगन म्हणजे ब्रह्म." त्यावर उपकोसळ म्हणाला, "मला माहित आहे की श्वास म्हणजे ब्रह्म, पण आकाश आणि गगन याबद्दल मला माहिती नाही." ते म्हणाले, "जे आकाश आहे, तेच गगन आहे; जे गगन आहे, तेच आकाश आहे." मग त्यांनी त्याला श्वास आणि आकाश यांचे ज्ञान दिले.
अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति
मग घरगुती अग्नीने त्याला शिकवले, "ही पृथ्वी, अग्नी, अन्न आणि सूर्य—सूर्यात जो पुरुष दिसतो, तो मीच आहे, तोच मी आहे."
स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिꣳश्च लोकेऽमुष्मिꣳश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते
जो कोणी हे असे जाणून ध्यान करतो, तो वाईट कर्मांपासून मुक्त होतो, सर्व लोकांना मिळतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो; त्याच्या कुणाच्याही घरातील माणसे नष्ट होत नाहीत. आम्ही त्याच्यासोबत या जगात आणि त्या जगात आनंद घेतो, जो कोणी हे असे जाणून ध्यान करतो.
अथ हैनम ऽनुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति
मग हविर्दानाच्या अग्नीने त्याला शिकवले, "दिशा, नक्षत्रे आणि चंद्र—चंद्रात जो पुरुष दिसतो, तो मीच आहे, तोच मी आहे."
स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिꣳश्च लोकेऽमुष्मिꣳश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते
जो कोणी हे असे जाणून ध्यान करतो, तो वाईट कर्मांपासून मुक्त होतो, सर्व लोकांना मिळतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो; त्याच्या कुणाच्याही घरातील माणसे नष्ट होत नाहीत. आम्ही त्याच्यासोबत या जगात आणि त्या जगात आनंद घेतो, जो कोणी हे असे जाणून ध्यान करतो.
अथ हैनम नुशशास प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति
मग प्राणाच्या अग्नीने त्याला शिकवले, "श्वास, आकाश, स्वर्ग आणि वीज—वीजेत जो पुरुष दिसतो, तो मीच आहे, तोच मी आहे."
स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमयुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिꣳश्च लोकेऽमुष्मिꣳश्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते
जो कोणी हे असे जाणून ध्यान करतो, तो वाईट कर्मांपासून मुक्त होतो, सर्व लोकांना मिळतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो; त्याच्या कुणाच्याही घरातील माणसे नष्ट होत नाहीत. आम्ही त्याच्यासोबत या जगात आणि त्या जगात आनंद घेतो, जो कोणी हे असे जाणून ध्यान करतो.
ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्याजगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल3 इति
त्यांनी उपकोसलाला सांगितले, "प्रिय बाळा, ही आमची विद्या, आत्म्याची विद्या आहे. पण तुझा गुरू तुला मार्ग सांगेल." मग त्याचे गुरू परत आले आणि त्यांनी त्याला हाक मारली, "उपकोसला!"
भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याद्भो इतीहापेव निह्नुत इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति
तो म्हणाला, "भगवन्!" गुरू म्हणाले, "बाळा, तुझे मुख ब्रह्मज्ञानाने उजळले आहे. तुला कोणी शिकवले?" तो म्हणाला, "मला कोण शिकवणार? मला कोण शिकवू शकेल?" पण अग्नी आपसात बोलले, "हे कदाचित असे किंवा तसे असावे." मग तो अग्नीपाशी गेला. "बाळा, त्यांनी तुला काय सांगितले?"
इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच
तो म्हणाला, "हेच." गुरू म्हणाले, "बाळा, त्यांनी तुला लोकांबद्दल सांगितले. पण मी तुला ते सांगतो. जसे कमळाच्या पानावर पाणी चिकटत नाही, तसे हे ज्ञान असलेल्या माणसाला वाईट कर्म चिकटत नाही." उपकोसळ म्हणाला, "माझ्या गुरूंनी मला शिकवावे." मग गुरूंनी त्याला सांगितले:
य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति
गुरूंनी सांगितले, "डोळ्यात जो पुरुष दिसतो, तोच आत्मा आहे. हेच अमर, निर्भय आणि ब्रह्म आहे. त्यावर तूप किंवा पाणी ओतले तरी ते आपल्या मार्गानेच जाते."
एतꣳ संयद्वाम इत्याचक्षत एतꣳ हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद
याला सर्व प्रिय गोष्टी एकत्र येण्याचे स्थान म्हणतात, कारण सर्व प्रिय गोष्टी त्याच्याकडे येतात; जो हे जाणतो, त्याच्याकडे सर्व प्रिय गोष्टी येतात.
एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद
तोच सर्व प्रिय गोष्टी एकत्र करणारा आहे, कारण तो सर्व प्रिय गोष्टींकडे नेतो; जो हे जाणतो, तो सर्व प्रिय गोष्टींकडे नेतो.
एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद
हा खरोखर तेजस्वी आहे; कारण तो सर्व जगांत प्रकाशतो. जो या प्रकारे जाणतो, तो सर्व जगांत प्रकाशतो.
अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाꣳस्तान्मासेभ्यः संवत्सरꣳ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत् पुरुषोऽमानवः
स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते
तो त्यांना ब्रह्माकडे घेऊन जातो; हाच देवांचा मार्ग आहे, ब्रह्माकडे जाण्याचा मार्ग आहे. या मार्गाने गेले की, ते पुन्हा या मानवी जन्माच्या फेर्यात येत नाहीत, येत नाहीत.
एष ह वै यज्ञो योऽयं पवते एष ह यन्निदꣳ सर्वं पुनाति । यदेष यन्निदꣳ सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी
हा यज्ञ खरोखर शुद्ध होणारा आहे; हा सर्व जग शुद्ध करतो. कारण हा सर्व जग शुद्ध करतो, म्हणून हाच खरा यज्ञ आहे. त्याच्या दोन मार्गदर्शिका म्हणजे मन आणि वाणी.
तयोरन्यतरां मनसा सꣳस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युरुद्गातान्यतराꣳस यत्रौपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदति
या दोघांपैकी एक मनाने तयार केला जातो: तो ब्राह्मण; आणि दुसरा वाणीने: होतार, अध्वर्यू आणि उद्गाता. सकाळच्या पठणाच्या वेळी, परिघ ठेवण्यापूर्वी, ब्राह्मण जेव्हा संकेत देतो—
अन्यतरामेव वर्तनीꣳ सꣳस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्व्रजन्रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञोरिष्यति यज्ञꣳ रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति
तेव्हा फक्त एकच मार्गदर्शिका तयार होते, दुसरी राहतेच नाही. जसे एखादी गाडी एका चाकावर चालली तर डगमगते, तसे यज्ञही डगमगतो; आणि यजमान डगमगणाऱ्या यज्ञामागे गेला तर त्याचे नुकसान होते.
अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदत्युभे एव वर्तनी सꣳस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा
पण सकाळच्या पठणाच्या वेळी, परिघ ठेवण्यापूर्वी, ब्राह्मण संकेत देत नाही, तेव्हा दोन्ही मार्गदर्शिका तयार होतात; एकही कमी पडत नाही.
स यथोभयपाद्व्रजन्रथो वोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भवति
जसे गाडी दोन्ही चाकांवर चालली की ती स्थिर राहते, तसे यज्ञही स्थिर राहतो; आणि यजमान स्थिर यज्ञामागे गेला की त्याचे कल्याण होते.
इथे जे काही आहुती दिल्या जातात, जरी त्या ज्वाळेसह किंवा ज्वाळेविना असल्या, तरी त्या शेवटी ज्वाळेतच पोहोचतात. ज्वाळेतून दिवसाकडे, दिवसातून वाढत्या पक्षाकडे, वाढत्या पक्षातून महिन्यांकडे, महिन्यांतून वर्षाकडे, वर्षातून सूर्याकडे, सूर्यापासून चंद्राकडे, चंद्रातून वीजेकडे जातात. तिथे एक मानवी नसलेला पुरुष त्यांना पुढे नेत असतो.