तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाꣳ हिरण्यदꣳष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति
मग शौनक कापेय विचार करत म्हणाले: "आत्मा हा देवांचा आणि प्राण्यांचा जन्मदाता आहे, त्याचे दात सोन्यासारखे आहेत, तो तेजस्वी आहे, त्याला द्वेष नाही. त्याची महती मोठी आहे, मोजता येत नाही. जो अन्न देत नाही, तो हे अन्न खातो — आम्ही ब्रह्मचारी म्हणून त्याची उपासना करतो. त्याला भिक्षा द्या."
तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतꣳ सैषा विराडन्नादी तयेदꣳ सर्वं दृष्टꣳ सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद
मग त्यांनी त्याला दिलं. हे पाच आणि आणखी पाच, असे मिळून दहा झाले. म्हणून सर्व दिशांना दहा अन्नाचे भाग केले जातात. हीच विराट अन्नाची स्वामिनी आहे. यामुळे सर्व काही दिसते; ज्याला हे कळते, त्याला सर्व काही दिसते. जो असं जाणतो, तोच खरा अन्नाचा भोगकर्ता होतो.
सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयाञ्चक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किङ्गोत्रोन्वहमस्मीति
सत्यकाम जबाल याने आपल्या आईला विचारले, "आई, मला ब्रह्मचर्याचे शिक्षण घ्यायला जायचं आहे. आपली कुळपरंपरा काय आहे?"
सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रवीथा इति
ती म्हणाली, "बाळा, मला माहित नाही की तू कोणत्या कुळातला आहेस. मी तर तरुणपणी अनेक ठिकाणी सेवा केली, आणि त्या काळात मला तू मिळालास. त्यामुळे मला तुझं कुळ माहित नाही. माझं नाव जबाला आहे, तुझं नाव सत्यकाम आहे. म्हणून तू सत्यकाम जबाल असं सांग."
स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति
तो हारिद्रुमत गौतम यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, "महाराज, मला ब्रह्मचर्याचा अभ्यास करायचा आहे. मी आपल्या आश्रमात येऊ का?"
तꣳ होवाच किङ्गोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातरꣳ सा मा प्रत्यब्रवीद्बह्वहं चरन्ती परिचरिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽहꣳ सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति
त्यांनी विचारले, "मुला, तुझं कुळ कोणतं आहे?" तो म्हणाला, "महाराज, मला माझं कुळ माहित नाही. मी आईला विचारलं, तर तिने सांगितलं, 'मी तरुणपणी अनेक ठिकाणी सेवा केली, आणि त्या वेळी तू मला मिळालास. त्यामुळे मला तुझं कुळ माहित नाही. माझं नाव जबाला आहे, तुझं नाव सत्यकाम आहे.' म्हणून मी सत्यकाम जबाल आहे, महाराज."
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्रꣳ स्मः प्रापय न आचार्यकुलम्
मग एक बैल त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्." बैल म्हणाला, "हे सोम्य, आता आपल्याकडे हजार गायी झाल्यात. आपल्याला गुरूंच्या घरी घेऊन चल."
ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम
"मी तुला ब्रह्माचा एक भाग सांगतो," असे बैल म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग बैल म्हणाला, "पूर्व दिशा एक भाग, पश्चिम दिशा एक भाग, दक्षिण दिशा एक भाग, उत्तर दिशा एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'प्रकाशमान' असं नाव आहे."
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिꣳल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'प्रकाशमान' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात प्रकाशमान होतो; तो प्रकाशमान लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'प्रकाशमान' म्हणून उपासना करतो.
अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा आभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश
"आग तुला एक भाग सांगेल," असं सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी त्याने गायी पुढे हाकल्या. जिथे थांबले, तिथे त्याने अग्नी प्रज्वलित केला, गायी बांधल्या, लाकूड ठेवले आणि अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसला.
तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
तेव्हा अग्नी त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम
"हे सोम्य, मी तुला एक भाग सांगतो," अग्नी म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग अग्नी म्हणाला, "पृथ्वी एक भाग, आकाश एक भाग, द्युलोक एक भाग, समुद्र एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'अनंत' असं नाव आहे."
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिꣳल्लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'अनंत' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात अनंत होतो; तो अनंत लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'अनंत' म्हणून उपासना करतो.
हꣳसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश
"हंस तुला एक भाग सांगेल," असं सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी त्याने गायी पुढे हाकल्या. जिथे थांबले, तिथे त्याने अग्नी प्रज्वलित केला, गायी बांधल्या, लाकूड ठेवले आणि अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसला.
तꣳ हꣳस उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
तेव्हा हंस त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम
"हे सोम्य, मी तुला एक भाग सांगतो," असं हंस म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग हंस म्हणाला, "अग्नी एक भाग, सूर्य एक भाग, चंद्र एक भाग, वीज एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'तेजस्वी' असं नाव आहे."
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिꣳल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'तेजस्वी' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात तेजस्वी होतो; तो तेजस्वी लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'तेजस्वी' म्हणून उपासना करतो.
मद्गुष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश
"मद्गू तुला एक भाग सांगेल," असं सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी त्याने गायी पुढे हाकल्या. जिथे थांबले, तिथे त्याने अग्नी प्रज्वलित केला, गायी बांधल्या, लाकूड ठेवले आणि अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसला.
तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
मग मद्गू त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम
"हे सोम्य, मी तुला एक भाग सांगतो," असं मद्गू म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग मद्गू म्हणाला, "श्वास एक भाग, डोळे एक भाग, कान एक भाग, मन एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'आधार' असं नाव आहे."
स यै एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्त आयतनवानस्मिꣳल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'आधार' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात आधार होतो; तो आधार असलेल्या लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'आधार' म्हणून उपासना करतो.
प्राप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
तो गुरूंच्या घरी पोहोचला. गुरूंनी त्याच्याजवळ येऊन विचारलं, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशासेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाꣳस्त्वेव मे कामे ब्रूयात्
गुरूंनी विचारलं, "हे सोम्य, तू तर ब्रह्मज्ञानीसारखा दिसतोस. तुला माणसांत कुणी शिकवलं?" त्यावर तो म्हणाला, "माझ्या मनातील जे जाणून घ्यायचं आहे, ते भगवंतच मला सांगावं."
श्रुतꣳ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किञ्चन वीयायेति वीयायेति
मी खरेच ऐकले आहे की, आदरणीय ऋषी आणि गुरू यांच्याकडूनच खरी विद्या मिळते आणि तीच योग्य रीतीने समजते. त्यावर त्या देवतेने उत्तर दिले, "याहून मोठे काही नाही, याहून मोठे काही नाही."
उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचार्यमुवास तस्य ह द्वादशवार्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तयꣳस्तं ह स्मैव न समावर्तयति
उपकोसल हा कमलायनाचा मुलगा, सत्यकाम जाबाल यांच्या आश्रमात ब्रह्मचर्याने राहिला. त्याने बारा वर्षे अग्नीची सेवा केली. गुरूंनी इतर शिष्यांना घरी पाठवले, पण त्याला मात्र पाठवले नाही.
तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवोचन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासाञ्चक्रे
गुरूंच्या पत्नीने त्यांना सांगितले, "हा शिष्य खूपच तप करतो, अग्नीची नीट सेवा करतो. अग्नी त्याला काही सांगण्याआधी तुम्हीच त्याला शिकवा." पण हे ऐकूनही गुरू प्रवासाला निघून गेले.
स ह व्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्रतिपूर्णोऽस्मि नाशिष्यामीति
मग उपकोसलाने उपवास करण्याचा निर्धार केला. गुरूंच्या पत्नीने विचारले, "बाळा, तू जेवत का नाहीस?" त्यावर तो म्हणाला, "या शरीरात अनेक इच्छा आहेत, त्या वेगवेगळ्या मार्गांनी येतात आणि दुखांनी भरलेल्या आहेत. मी त्याने भरलो आहे, म्हणून जेवणार नाही."
अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः
मग अग्नी म्हणाले, "हा शिष्य खूपच तप करतो, आमची नीट सेवा करतो. चला, आपण त्याला शिकवू." आणि त्यांनी त्याला सांगितले:
प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः
"श्वास म्हणजे ब्रह्म, आकाश म्हणजे ब्रह्म, गगन म्हणजे ब्रह्म." त्यावर उपकोसळ म्हणाला, "मला माहित आहे की श्वास म्हणजे ब्रह्म, पण आकाश आणि गगन याबद्दल मला माहिती नाही." ते म्हणाले, "जे आकाश आहे, तेच गगन आहे; जे गगन आहे, तेच आकाश आहे." मग त्यांनी त्याला श्वास आणि आकाश यांचे ज्ञान दिले.
तꣳ होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधꣳ सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्रꣳ संपेदुः
त्याला त्यांनी सांगितलं, "हे सोम्य, हे ब्राह्मण नसलेल्याने सांगायचं नाही. लाकूड आण, मी तुला घेऊन जाईन. तू खरं बोललेला नाहीस." मग त्याला घेऊन जाऊन, चारशे अशक्त आणि सडपातळ गायी बाजूला काढल्या आणि म्हणाले, "हे सोम्य, या गायींच्या मागे जा." त्या गायींना सोडताना सांगितलं, "हजार गायी होईपर्यंत परत येऊ नकोस." तो अनेक वर्षं तिथे राहिला आणि शेवटी हजार गायी एकत्र आल्या.