छान्दोग्योपनिषद्

अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत्

आता, आशीर्वाद, समृद्धी आणि जवळ येणे यांचे ध्यान करावे; ज्या सामनेने स्तुती करायची आहे, त्या सामकडे जावे.

यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत्

ज्या ऋचेमुळे स्तुती करायची आहे, त्या ऋचेकडे जावे; ज्या ऋषीकडे, त्या ऋषीकडे; ज्या देवतेची स्तुती करायची आहे, त्या देवतेकडे जावे.

येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तꣳ स्तोममुपधावेत्

ज्या छंदाने स्तुती करायची आहे, त्या छंदाकडे जावे; ज्या स्तोमाने स्तुती करायची आहे, त्या स्तोमाकडे जावे.

यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत्

ज्या दिशेची स्तुती करायची आहे, त्या दिशेकडे जावे.

आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति

शेवटी स्वतःकडे वळून, आपली इच्छा मनाशी ठेवून, जागरूकपणे स्तुती करावी; कारण ज्या इच्छेसाठी तो स्तुती करतो, ती इच्छा त्याची पूर्ण होते — म्हणून म्हणतात, ज्या इच्छेसाठी स्तुती करावी.

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम्

ॐ हे अक्षर म्हणजेच उद्गीथ आहे, याचे ध्यान करावे. कारण जेव्हा गाणे गातात, तेव्हा 'ॐ'च गातात. आता याचे स्पष्टीकरण सांगतो.

देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशꣳस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयꣳस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्

देवतांना मृत्यूची भीती वाटली, म्हणून त्यांनी त्रैविद्य म्हणजेच तीन वेदांचा अभ्यास केला. त्यांनी वेदांच्या छंदांनी स्वतःला झाकले, जसे एखाद्याने वस्त्राने झाकावे. छंदांचा खरा गाभा म्हणजेच छंदांचा सार आहे.

तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन्

मृत्यूने त्यांना जसे पाण्यात मासा पाहतो तसे पाहिले; ऋच, साम आणि यजुःमध्ये त्यांना पाहिले. हे समजल्यावर, त्यांनी ऋच, साम आणि यजुः यांपेक्षा वर जाऊन स्वरात प्रवेश केला.

यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवꣳ सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन्

जेव्हा कोणी ऋचपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा 'ॐ' म्हणत त्यापलीकडे जातो; तसेच साम आणि यजुःसुद्धा. हा स्वर, हे अक्षर, अमर आणि निर्भय आहे. यात प्रवेश करून देवता अमर आणि निर्भय झाल्या.

स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरꣳ स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति

जो कोणी हे जाणून हे अक्षर उच्चारतो, तो या अमर आणि निर्भय स्वरात प्रवेश करतो. यात प्रवेश केल्यावर, जसे देवता अमर झाल्या, तसे तोही अमर होतो.

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति

उद्गीथ म्हणजेच प्रणव, आणि प्रणव म्हणजेच उद्गीथ. तो सूर्य म्हणजे उद्गीथ आहे; हा प्रणव आहे, कारण तो 'ॐ' असा स्वर करतो.

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मीꣳस्त्वं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम्

मी ह्याच्याकडे गेलो होतो; म्हणूनच तू फक्त माझा आहेस, असे कौषीतकीने आपल्या मुलाला सांगितले. तुझे किरण मागे घे, कारण तुला अनेक मिळतील. हे देवतांबद्दलचे स्पष्टीकरण आहे.

अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति

आता आत्म्याशी संबंधित असे की, जो मुख्य प्राण आहे, त्याचेच उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे; कारण तो 'ॐ' असा स्वर करतो.

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाꣳ स्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति

मी ह्याच्याकडे गेलो होतो; म्हणूनच तू फक्त माझा आहेस, असे कौषीतकीने आपल्या मुलाला सांगितले. तू प्राणांना मोठ्या प्रमाणात गा, कारण मला अनेक मिळतील.

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति

उद्गीथ म्हणजेच प्रणव, आणि प्रणव म्हणजेच उद्गीथ. जर होतृ चुकीच्या जागेवरून म्हणतो, तर तो पुन्हा पुन्हा उद्गीथ गोळा करतो, असे म्हणतात.

साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम

साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हाच अग्नी आहे, आणि तेच साम आहे.

साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम

साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हेच आकाश आहे, आणि तेच साम आहे.

साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम

साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हेच आकाश आहे, आणि सूर्य म्हणजेच ते साम आहे.

साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अमस्तत्साम

साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात. हीच नक्षत्रे आहेत, आणि चंद्र म्हणजेच ते साम आहे.

अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते

आता सूर्याचा जो पांढरा प्रकाश आहे, तोच साम आहे; जो निळा किंवा काळा आहे, तोही साम आहे. साम हे ऋचेवर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचेवर गातात.

अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्सामाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः

आता सूर्याचा जो पांढरा प्रकाश आहे, तोच साम आहे; जो निळा किंवा काळा आहे, तोही साम आहे. आणि जो सूर्याच्या आत सोनेरी पुरुष दिसतो — सोनेरी दाढी, सोनेरी केस, बोटापासून टोकापर्यंत पूर्णपणे सोन्याचा.

तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद

त्याच्या डोळ्यांची शोभा सूर्याने उमललेल्या कमळासारखी आहे; त्याचे नाव 'उदिती' आहे. तो सर्व पापांवर विजय मिळवतो; जो हे जाणतो, तो खरोखर सर्व पापांवर विजय मिळवतो.

तस्यर्क्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम्

त्याच्या दोन्ही गालांमध्ये ऋच आणि साम आहेत; म्हणूनच उद्गीथ, म्हणूनच गायक त्याच्यासाठी गातो. तो त्या सर्व परलोकांसाठी आणि देवांच्या इच्छांसाठी कार्य करतो — हे देवतांबद्दलचे स्पष्टीकरण आहे.

अथाध्यात्मं वागेवर्क्प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम

आता आत्म्याच्या दृष्टीने पाहिलं तर वाणी म्हणजे ऋच आहे, श्वास म्हणजे साम आहे. हे साम खरं तर त्या ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणूनच साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं; वाणीच त्या ऋचांचं मूळ आहे आणि श्वास हे त्याचं सार आहे—हेच साम आहे.

चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते चक्षुरेव सात्मामस्तत्साम

डोळा हा ऋचांचा सार आहे, आणि साम हेच ते आहे. हे साम त्या ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणून साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं; डोळाच ते आहे आणि त्याचं सार म्हणजे साम.

साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम

साम हेच ते आहे जे ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणून साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं; कानच ते आहे आणि मन हे त्याचं सार आहे—हेच साम आहे.

अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम तस्मादृच्यध्यूढꣳ साम गीयते अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम

आता, डोळ्यातली जी पांढरी चमक आहे, तीच ऋच आहे; आणि जी निळसर किंवा काळी छटा आहे, तीच साम आहे. हे साम त्या ऋचांवर आधारलेलं आहे. म्हणून साम नेहमी ऋचांवर आधारलेलं गायलं जातं. डोळ्यातली पांढरी चमक हीच ऋच आहे; निळसर किंवा काळी छटा हेच साम आहे आणि तेच त्याचं सार आहे.

अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम

आता, डोळ्यात जो पुरुष दिसतो, तोच ऋच आहे, तोच साम आहे, तोच उक्त आहे, तोच यजुस आहे, तोच ब्रह्म आहे. त्याचं रूप जसं आहे, तसंच त्याचं छायेतही तसंच रूप दिसतं; त्याचं नाव जसं आहे, तसंच त्याचं नाव आहे.

स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः

तो आणि या जगाच्या खाली असलेली सर्व लोकं, त्यांच्यावर तो राज्य करतो, आणि माणसांच्या इच्छा देखील पूर्ण करतो. जे वीणेवर गाणं गातात, ते त्याचं गाणं गातात; म्हणून त्यांना धन मिळवणारे गायक म्हणतात.