रैक्वेमानि षट्शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथोऽनु म एतां भगवो देवताꣳशाधि यां देवतामुपास्स इति
रैक्वा, ही सहाशे गायी, ही सोन्याची माळ आणि हा खच्चरांचा रथ मी आणला आहे. महाराज, आपण ज्या देवतेची उपासना करता, ती मला शिकवा.
तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिचक्रमे
त्यावर दुसऱ्याने उत्तर दिले, "हे सर्व घेऊन जा, शूद्र. हे सगळं तुझ्या आणि तुझ्या गायींसोबतच राहू दे." मग जानश्रुती पौत्रायणी यांनी पुन्हा हजार गायी, सोन्याची माळ, खच्चरांचा रथ आणि आपली मुलगी घेऊन निघाले.
तꣳ हाभ्युवाद रैक्वेदꣳ सहस्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्सेऽन्वेव मा भगवः शाधीति
त्यांनी त्याला म्हणाले, "रैक्वा, हे हजार गायी, ही सोन्याची माळ, हा खच्चरांचा रथ, ही पत्नी आणि हा गाव जिथे तुम्ही राहता, हे सर्व तुमच्यासाठी आहे. महाराज, कृपया मला शिकवा."
तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाचाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास स तस्मै होवाच
त्याने तिच्या तोंडाला स्पर्श केला आणि म्हणाला, "हे सर्व घेऊन जा, शूद्र. या तोंडानेच तू त्यांना खाऊ घालशील." जिथे रैक्वा राहत होते, तिथे त्या मोठ्या गायींमध्ये त्यांना 'रैक्वाची पाने' असे म्हणतात. त्याने त्याला असे सांगितले.
वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति
खरंतर, वारा म्हणजेच सर्व गोष्टींना आपल्यात सामावून घेणारा आहे. जेव्हा अग्नी विझतो, तेव्हा तो वार्यात मिसळतो. जेव्हा सूर्य मावळतो, तेव्हा तो वार्यातच विलीन होतो. जेव्हा चंद्र मावळतो, तेव्हाही तो वार्यातच मिसळतो.
यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम्
जेव्हा पाणी आटते, तेव्हा तेही वार्यातच मिसळते. वारा हे सर्व आपल्यात सामावतो; हे देवतांच्या दृष्टीने आहे.
अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणꣳ श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति
आता आत्म्याच्या दृष्टीने: श्वास म्हणजेच सर्व गोष्टींना आपल्यात घेणारा आहे. जेव्हा माणूस झोपतो, तेव्हा वाणी, डोळे, कान, मन — हे सर्व श्वासातच विलीन होतात. श्वास हे सर्व आपल्यात सामावतो.
तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु
हे दोनच सर्व गोष्टींना आपल्यात घेणारे आहेत: देवतांमध्ये वारा आणि प्राण्यांमध्ये श्वास.
अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः
शौनक कापेय आणि अभिप्रतारि काक्षसेनी यांना जेवण वाढले जात असताना, एक ब्रह्मचारी त्यांच्याकडे भिक्षा मागायला गेला, पण त्यांनी त्याला काही दिले नाही.
स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं दत्तमिति
तो म्हणाला, "महान आत्म्यांमध्ये चार जण आहेत, हे देवहो. त्यातला एक कोण जागा आहे, जो जगाचा रक्षणकर्ता आहे? कापेय, मर्त्य लोक त्याला पाहू शकत नाहीत. अभिप्रतारि, तो अनेक रूपांनी वावरतो. ज्याला हे अन्न दिलं जातं, तो कोण आहे?"
तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाꣳ हिरण्यदꣳष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति
मग शौनक कापेय विचार करत म्हणाले: "आत्मा हा देवांचा आणि प्राण्यांचा जन्मदाता आहे, त्याचे दात सोन्यासारखे आहेत, तो तेजस्वी आहे, त्याला द्वेष नाही. त्याची महती मोठी आहे, मोजता येत नाही. जो अन्न देत नाही, तो हे अन्न खातो — आम्ही ब्रह्मचारी म्हणून त्याची उपासना करतो. त्याला भिक्षा द्या."
तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतꣳ सैषा विराडन्नादी तयेदꣳ सर्वं दृष्टꣳ सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद
मग त्यांनी त्याला दिलं. हे पाच आणि आणखी पाच, असे मिळून दहा झाले. म्हणून सर्व दिशांना दहा अन्नाचे भाग केले जातात. हीच विराट अन्नाची स्वामिनी आहे. यामुळे सर्व काही दिसते; ज्याला हे कळते, त्याला सर्व काही दिसते. जो असं जाणतो, तोच खरा अन्नाचा भोगकर्ता होतो.
सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयाञ्चक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किङ्गोत्रोन्वहमस्मीति
सत्यकाम जबाल याने आपल्या आईला विचारले, "आई, मला ब्रह्मचर्याचे शिक्षण घ्यायला जायचं आहे. आपली कुळपरंपरा काय आहे?"
सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रवीथा इति
ती म्हणाली, "बाळा, मला माहित नाही की तू कोणत्या कुळातला आहेस. मी तर तरुणपणी अनेक ठिकाणी सेवा केली, आणि त्या काळात मला तू मिळालास. त्यामुळे मला तुझं कुळ माहित नाही. माझं नाव जबाला आहे, तुझं नाव सत्यकाम आहे. म्हणून तू सत्यकाम जबाल असं सांग."
स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति
तो हारिद्रुमत गौतम यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, "महाराज, मला ब्रह्मचर्याचा अभ्यास करायचा आहे. मी आपल्या आश्रमात येऊ का?"
तꣳ होवाच किङ्गोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातरꣳ सा मा प्रत्यब्रवीद्बह्वहं चरन्ती परिचरिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽहꣳ सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति
त्यांनी विचारले, "मुला, तुझं कुळ कोणतं आहे?" तो म्हणाला, "महाराज, मला माझं कुळ माहित नाही. मी आईला विचारलं, तर तिने सांगितलं, 'मी तरुणपणी अनेक ठिकाणी सेवा केली, आणि त्या वेळी तू मला मिळालास. त्यामुळे मला तुझं कुळ माहित नाही. माझं नाव जबाला आहे, तुझं नाव सत्यकाम आहे.' म्हणून मी सत्यकाम जबाल आहे, महाराज."
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्रꣳ स्मः प्रापय न आचार्यकुलम्
मग एक बैल त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्." बैल म्हणाला, "हे सोम्य, आता आपल्याकडे हजार गायी झाल्यात. आपल्याला गुरूंच्या घरी घेऊन चल."
ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम
"मी तुला ब्रह्माचा एक भाग सांगतो," असे बैल म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग बैल म्हणाला, "पूर्व दिशा एक भाग, पश्चिम दिशा एक भाग, दक्षिण दिशा एक भाग, उत्तर दिशा एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'प्रकाशमान' असं नाव आहे."
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिꣳल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'प्रकाशमान' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात प्रकाशमान होतो; तो प्रकाशमान लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'प्रकाशमान' म्हणून उपासना करतो.
अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा आभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश
"आग तुला एक भाग सांगेल," असं सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी त्याने गायी पुढे हाकल्या. जिथे थांबले, तिथे त्याने अग्नी प्रज्वलित केला, गायी बांधल्या, लाकूड ठेवले आणि अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसला.
तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
तेव्हा अग्नी त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम
"हे सोम्य, मी तुला एक भाग सांगतो," अग्नी म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग अग्नी म्हणाला, "पृथ्वी एक भाग, आकाश एक भाग, द्युलोक एक भाग, समुद्र एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'अनंत' असं नाव आहे."
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिꣳल्लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'अनंत' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात अनंत होतो; तो अनंत लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'अनंत' म्हणून उपासना करतो.
हꣳसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश
"हंस तुला एक भाग सांगेल," असं सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी त्याने गायी पुढे हाकल्या. जिथे थांबले, तिथे त्याने अग्नी प्रज्वलित केला, गायी बांधल्या, लाकूड ठेवले आणि अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसला.
तꣳ हꣳस उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
तेव्हा हंस त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम
"हे सोम्य, मी तुला एक भाग सांगतो," असं हंस म्हणाला. सत्यकाम म्हणाला, "भगवन्, मला सांगा." मग हंस म्हणाला, "अग्नी एक भाग, सूर्य एक भाग, चंद्र एक भाग, वीज एक भाग — हे चार भाग म्हणजे ब्रह्माचा एक पाय, ज्याला 'तेजस्वी' असं नाव आहे."
स य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिꣳल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाꣳश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते
जो कोणी असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'तेजस्वी' म्हणून उपासना करतो, तो या जगात तेजस्वी होतो; तो तेजस्वी लोकांना जिंकतो. जो असं जाणून, या ब्रह्माच्या चार भागांना 'तेजस्वी' म्हणून उपासना करतो.
मद्गुष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश
"मद्गू तुला एक भाग सांगेल," असं सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी त्याने गायी पुढे हाकल्या. जिथे थांबले, तिथे त्याने अग्नी प्रज्वलित केला, गायी बांधल्या, लाकूड ठेवले आणि अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसला.
तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम3 इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव
मग मद्गू त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम." त्याने उत्तर दिलं, "हो भगवन्."
तꣳ होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधꣳ सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्रꣳ संपेदुः
त्याला त्यांनी सांगितलं, "हे सोम्य, हे ब्राह्मण नसलेल्याने सांगायचं नाही. लाकूड आण, मी तुला घेऊन जाईन. तू खरं बोललेला नाहीस." मग त्याला घेऊन जाऊन, चारशे अशक्त आणि सडपातळ गायी बाजूला काढल्या आणि म्हणाले, "हे सोम्य, या गायींच्या मागे जा." त्या गायींना सोडताना सांगितलं, "हजार गायी होईपर्यंत परत येऊ नकोस." तो अनेक वर्षं तिथे राहिला आणि शेवटी हजार गायी एकत्र आल्या.