कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य स्रक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिलꣳस एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिदꣳश्रितम्
ही भांडी पृथ्वीवर आधारलेली आहे आणि कधीही जुनी होत नाही. दिशा म्हणजे त्याच्या माळा, आकाश म्हणजे त्याचा वरचा भाग. हे भांडे म्हणजे पृथ्वी आणि त्यात सर्व काही सामावले आहे.
तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदꣳरोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोदꣳरुदम्
त्यात पूर्व दिशा म्हणजे जुहु, दक्षिण दिशा सहमाना, पश्चिम दिशा राणी, उत्तर दिशा शुभूता, आणि वरची दिशा उदीची असे नाव आहे. त्यांच्यात वायू म्हणजे वासरू. जो वायूला दिशांचा वासरू म्हणून ओळखतो, तो आपल्या मुलासाठी कधीही रडत नाही. मीही वायूला दिशांचा वासरू म्हणून ओळखतो, म्हणून मी मुलासाठी कधीही रडणार नाही.
अरिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनामुनामुना प्राणं प्रपद्येऽमुनामुनामुना भूः प्रपद्येऽमुनामुनामुना भुवः प्रपद्येऽमुनामुनामुना स्वः प्रपद्येऽमुनामुनामुना
मी निर्दोष पात्रात शरण घेतो; या या या द्वारे मी श्वासात शरण घेतो; या या या द्वारे मी भू मध्ये शरण घेतो; या या या द्वारे मी भुवः मध्ये शरण घेतो; या या या द्वारे मी स्वः मध्ये शरण घेतो; या या या द्वारे.
स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च तमेव तत्प्रापत्सि
जेव्हा मी म्हणालो, 'श्वासात शरण घेतो,' तेव्हा खरं तर हे सर्व जग म्हणजे श्वासच आहे; जे काही आहे, तेच तुला मिळतं.
अथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवीं प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्
पुढे, जेव्हा मी म्हणालो, 'भू मध्ये शरण घेतो,' तेव्हा पृथ्वीमध्ये, आकाशात आणि स्वर्गात मी शरण घेतो, असंच मी म्हटलं.
अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्
पुढे, जेव्हा मी म्हणालो, 'भुवः मध्ये शरण घेतो,' तेव्हा अग्नीमध्ये, वाऱ्यात आणि सूर्यामध्ये मी शरण घेतो, असंच मी म्हटलं.
अथ यदवोचꣳस्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचं तदवोचम्
पुढे, जेव्हा मी म्हणालो, 'स्वः मध्ये शरण घेतो,' तेव्हा ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांच्यात मी शरण घेतो, असंच मी म्हटलं, असंच मी म्हटलं.
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विꣳशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदꣳसर्वं वासयन्ति
माणूस म्हणजे यज्ञच आहे; त्याची चोवीस वर्षं म्हणजे प्रातःसवन; गायत्री छंदात चोवीस अक्षरं आहेत, आणि गायत्र म्हणजे प्रातःसवन; त्याला वसु जोडलेले आहेत; खरं तर, श्वास म्हणजे वसुच आहेत, कारण हेच सर्व जग वासवतात.
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनꣳसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति
या वयात त्याला काही त्रास झाला, तर त्याने असं म्हणावं: 'श्वासांनो, वसुंनो, हे माझं प्रातःसवन, हे माझं माध्यंदिनसवन चालू राहू द्या; मी श्वास आणि वसु यांच्या मध्ये यज्ञ नष्ट करू नये.' मग तो तिथून उठतो आणि रोगमुक्त होतो.
अथ यानि चतुश्चत्वारिꣳशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनꣳसवनं चतुश्चत्वारिꣳशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदꣳसर्वꣳरोदयन्ति
पुढे, त्याची चव्वेचाळीस वर्षं म्हणजे माध्यंदिनसवन; त्रिष्टुप् छंदात चव्वेचाळीस अक्षरं आहेत, आणि त्रैष्टुभ म्हणजे माध्यंदिनसवन; त्याला रुद्र जोडलेले आहेत; खरं तर, श्वास म्हणजे रुद्रच आहेत, कारण हेच सर्व जग रडवतात.
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिनꣳसवनं तृतीयसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानाꣳरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति
या वयात त्याला काही त्रास झाला, तर त्याने असं म्हणावं: 'श्वासांनो, रुद्रांनो, हे माझं माध्यंदिनसवन, हे तिसरं सवन चालू राहू द्या; मी श्वास आणि रुद्र यांच्या मध्ये यज्ञ नष्ट करू नये.' मग तो तिथून उठतो आणि रोगमुक्त होतो.
अथ यान्यष्टाचत्वारिꣳशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिꣳशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदꣳसर्वमाददते
पुढे, त्याची अठ्ठेचाळीस वर्षं म्हणजे तिसरं सवन; जगती छंदात अठ्ठेचाळीस अक्षरं आहेत, आणि जागत म्हणजे तिसरं सवन; त्याला आदित्य जोडलेले आहेत; खरं तर, श्वास म्हणजे आदित्यच आहेत, कारण हेच सर्व जग उचलतात.
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति
या वयात त्याला काही त्रास झाला, तर त्याने असं म्हणावं: 'श्वासांनो, आदित्यांनो, हे माझं तिसरं सवन, हे आयुष्य चालू राहू द्या; मी श्वास आणि आदित्य यांच्या मध्ये यज्ञ नष्ट करू नये.' मग तो तिथून उठतो आणि खरोखरच रोगमुक्त होतो.
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद
हेच जाणणाऱ्याने महिदास ऐतरेय यांनी सांगितलं: 'माझ्यावर कोणता त्रास येईल, जो मी याच्या अधीन राहणार नाही?' ते शंभर सोळा वर्षे जगले; जो असं जाणतो, तोही शंभर सोळा वर्षे जगतो.
स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः
जेव्हा तो खात नाही, पित नाही, किंवा आनंद घेत नाही, तेव्हा तीच त्याची दीक्षा असते.
अथ यदश्नाति यत्पिबति यद्रमते तदुपसदैरेति
पुढे, जेव्हा तो खातो, पितो किंवा आनंद घेतो, तेव्हा तो उपासनेच्या मार्गाने जातो.
अथ यद्धसति यज्जक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तदेति
पुढे, जेव्हा तो हसतो, खेळतो किंवा मैथुन करतो, तेव्हा तो स्तुती आणि गाण्यांच्या मार्गाने जातो.
अथ यत्तपो दानमार्जवमहिꣳसा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः
पुढे, तप, दान, सरळपणा, अहिंसा आणि सत्य बोलणं — हेच त्याची दक्षिणा असते.
सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवास्यावभृथः
तो खाईल किंवा खाणार नाही, हेच त्याचं पुन्हा जन्म घेणं; त्याचा मृत्यू म्हणजे त्याचं अंतिम स्नान.
तद्धैतद्घोर् आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसꣳशितमसीति तत्रैते द्वे ऋचौ भवतः
हेच घोर आंगिरस यांनी देवकीपुत्र कृष्णाला सांगितलं: 'त्याच्याकडे फक्त तहान उरली.' शेवटच्या क्षणी त्याने हे तीन स्वीकारावं: 'तू अक्षय आहेस, तू कधीही पडत नाहीस, तू श्वासात स्थिर आहेस.' तिथे या दोन ऋचा म्हटल्या जातात.
आदित्प्रत्नस्य रेतसः । उद्वयन्तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरꣳस्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति
प्राचीन काळातील बीजापासून, जेव्हा ते अंधारापलीकडे उगवतं, तेव्हा लोक त्या सर्वोच्च प्रकाशाचं दर्शन घेतात; ते त्या उच्च आकाशाचं, त्या श्रेष्ठ देवाचं दर्शन घेतात. देवांमध्ये, आपण त्या सूर्यापर्यंत पोहोचलो, जो सर्वोच्च तेज आहे. हेच ते सर्वोच्च तेज.
मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च
मन हेच ब्रह्म म्हणून ध्यान करावं — ही आत्म्याबद्दलची शिकवण आहे. आणि देवतांबद्दल: आकाश हेच ब्रह्म म्हणून ध्यान करावं. अशा प्रकारे, आत्म्यासाठी आणि देवतांसाठी दोन्हीही सांगितले आहे.
तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पाद अदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च
हे ब्रह्म चार पायांचं आहे: वाणी एक पाय, श्वास एक पाय, डोळा एक पाय, आणि कान एक पाय — हे आत्म्याबद्दल आहे. देवतांमध्ये: अग्नी एक पाय, वायू एक पाय, सूर्य एक पाय, आणि दिशा एक पाय. अशा प्रकारे, आत्म्यासाठी आणि देवतांसाठी दोन्हीही सांगितले आहे.
वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद
वाणीच ब्रह्माचा चौथा पाय आहे. ती अग्नीच्या प्रकाशाने चमकते आणि तापते; ती कीर्ती, यश आणि ब्रह्मतेज यामुळे उजळते — जो हे जाणतो.
प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद
श्वासच ब्रह्माचा चौथा पाय आहे. तो वायूच्या प्रकाशाने चमकतो आणि तापतो; तो कीर्ती, यश आणि ब्रह्मतेज यामुळे उजळतो — जो हे जाणतो.
चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद
डोळाच ब्रह्माचा चौथा पाय आहे. तो सूर्याच्या प्रकाशाने चमकतो आणि तापतो; तो कीर्ती, यश आणि ब्रह्मतेज यामुळे उजळतो — जो हे जाणतो.
श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद
कानच ब्रह्माचा चौथा पाय आहे. तो दिशांच्या प्रकाशाने चमकतो आणि तापतो; तो कीर्ती, यश आणि ब्रह्मतेज यामुळे उजळतो — जो हे जाणतो, जो हे जाणतो.
आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेदमग्र आसीत् । तत्सदासीत्तत्समभवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामशयत तन्निरभिद्यत ते आण्डकपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम्
सूर्य हेच ब्रह्म — अशी आज्ञा आहे. त्याचं स्पष्टीकरण: सुरुवातीला हे अस्तित्वात नव्हतं. मग ते अस्तित्वात आलं; त्याचं रूप झालं; एक अंड तयार झालं. ते एका वर्षाच्या मापाने विश्रांती घेतलं; मग ते फुटलं. त्या अंडाच्या दोन कवचांतून चांदी आणि सोने निर्माण झालं.
तद्यद्रजतꣳसेयं पृथिवी यत्सुवर्णꣳ सा द्यौर्यज्जरायु ते पर्वता यदुल्बꣳसमेघो नीहारो या धमनयस्ता नद्यो यद्वास्तेयमुदकꣳस समुद्रः
जे चांदी आहे ते ही पृथ्वी आहे; जे सोने आहे ते आकाश आहे. जे वार्धक्य आहे ते पर्वत आहेत; जे लोकर आहे ते मेघ आणि धुके आहेत. जे वाहतं ते नद्या आहेत; जे ओल आहे ते समुद्र आहे.
अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्त्सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामास्तस्मात्तस्योदयं प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवोऽनूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः
मग जे जन्मलं तेच सूर्य आहे. तो जन्मताना, आवाज आणि हाका उठल्या; सर्व जीव आणि सर्व इच्छा त्याच्या मागे गेल्या. म्हणून, त्याच्या उगवताना आणि मावळताना, आवाज आणि हाका उठतात; सर्व जीव आणि सर्व इच्छा त्याच्या मागे जातात.