या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्याꣳहीदꣳसर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते
ती गायत्री म्हणजे ही पृथ्वीच आहे, ज्यावर सर्व जीव स्थिर आहेत; ह्यापलीकडे काहीच नाही.
या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते
ती पृथ्वी म्हणजे या मनुष्यातील शरीर आहे; यामध्येच प्राण स्थिर आहेत, आणि हेच मर्यादा आहे.
यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते
जो देह मनुष्यात आहे, तो हाच आहे, आणि या मनुष्यातील अंतरंगात हृदय आहे; त्यातच प्राण स्थिर आहेत, आणि हेच मर्यादा आहे.
सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम्
ही गायत्री चार पायांची आणि सहा प्रकारची आहे; म्हणूनच ऋचांमध्ये तिचे स्तवन केले आहे.
तावानस्य महिमा ततो ज्यायाꣳश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति
याची महिमा इतकी मोठी आहे, पण पुरुष त्याहूनही श्रेष्ठ आहे. सर्व जीव हे त्याच्या एका पायासारखे आहेत, आणि त्याचे उरलेले तीन पावसुद्धा अमर असून स्वर्गात आहेत.
यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः
हेच खरे ब्रह्म आहे. जो पुरुषाच्या बाहेरचा आकाश आहे, तोच खरा बाहेरचा आकाश आहे.
अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष अकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः
जो पुरुषाच्या आतला आकाश आहे, तोच खरा आतला आकाश आहे.
अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनीꣳश्रियं लभते य एवं वेद
जो हृदयाच्या आतला आकाश आहे, तोच पूर्ण आणि स्थिर आहे. जो हे जाणतो, त्याला पूर्ण आणि अचल संपत्ती मिळते.
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद
या हृदयात पाच दैवी छिद्रे आहेत. पूर्वेकडील छिद्र म्हणजे प्राण, तेच डोळे, तेच सूर्य. त्याचा तेज आणि अन्न खाणारा म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो तेजस्वी आणि अन्न खाणारा होतो.
अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रꣳस चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद
दक्षिणेकडील छिद्र म्हणजे व्यान, तेच श्रवण, तेच चंद्र. त्याचा श्री आणि यश म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो श्रीमंत आणि यशस्वी होतो.
अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद
पश्चिमेकडील छिद्र म्हणजे अपान, तीच वाणी, तोच अग्नि. त्याचे ब्रह्मतेज आणि अन्न खाणारा म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो ब्रह्मतेजस्वी आणि अन्न खाणारा होतो.
अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद
उत्तर दिशेकडील छिद्र म्हणजे समान, तेच मन, तोच पाऊस. त्याचे कीर्ती आणि स्पष्टता म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो कीर्तीवान आणि स्पष्ट होतो.
अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद
वरच्या दिशेचे छिद्र म्हणजे उदान, तोच वायू, तोच आकाश. त्याचे बल आणि महत्त्व म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो बलवान आणि महान होतो.
ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद
हे पाच ब्रह्मपुरुष आहेत, स्वर्गलोकाचे द्वारपाल आहेत. जो हे पाच ब्रह्मपुरुष, स्वर्गलोकाचे द्वारपाल म्हणून ओळखतो, त्याच्या घरात वीर जन्मतो आणि तो स्वर्गलोक प्राप्त करतो.
अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषो ज्योतिस्तस्यैषा
आता, जे तेज या स्वर्गाच्या पलीकडे, सर्व जगांपेक्षा वर, श्रेष्ठ जगांत चमकत आहे, तेच हे या पुरुषाच्या आतले तेज आहे.
तस्यैषा दृष्टिर्यत्रितदस्मिञ्छरीरे सꣳस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद
त्याची दृष्टी म्हणजे, या शरीराला स्पर्श करून जो उष्णता जाणतो; त्याचे श्रवण म्हणजे, कान झाकूनही जो गडगडाट किंवा जळत्या अग्नीप्रमाणे आवाज ऐकतो. या दृष्टी आणि श्रवणाचे ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो दृष्टिसंपन्न आणि श्रवणसंपन्न होतो.
सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिꣳल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत
हे सर्वच ब्रह्म आहे. त्यातून सर्व काही उत्पन्न होते, त्याच्यामुळे टिकते आणि त्यातच विलीन होते. शांतपणे त्याचे ध्यान करावे. माणूस जसा संकल्प करतो, तसा तो या जगात आणि मृत्यूनंतरही होतो. म्हणून संकल्प करावा.
प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यत्तोऽवाक्यनादरः
त्याचे शरीर म्हणजे प्राण, त्याचा रूप तेजस्वी, संकल्प सत्याचा, आत्मा आकाशासारखा, सर्व कर्म करणारा, सर्व इच्छा करणारा, सर्व गंध आणि सर्व रस असलेला, आणि तो मूक व अभिमानरहित आहे.
एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वैष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः
माझा हा आत्मा हृदयात तांदळाच्या, ज्वारीच्या, मोहरीच्या, किंवा श्यामाकाच्या दाण्यापेक्षा लहान आहे; पण तोच आत्मा पृथ्वीपेक्षा, आकाशापेक्षा, दिवसापेक्षा आणि सर्व जगांपेक्षा मोठा आहे.
सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः
तो सर्व कर्म करणारा, सर्व इच्छा करणारा, सर्व गंध आणि सर्व रस असलेला, मूक आणि अभिमानरहित आहे. माझा हा आत्मा हृदयात आहे, तोच ब्रह्म आहे. या जगातून गेल्यावर मी तोच होईन—याबद्दल ज्याला शंका नाही, त्याला काहीच शंका राहत नाही, असे शांडिल्य म्हणतो.
कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य स्रक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिलꣳस एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिदꣳश्रितम्
ही भांडी पृथ्वीवर आधारलेली आहे आणि कधीही जुनी होत नाही. दिशा म्हणजे त्याच्या माळा, आकाश म्हणजे त्याचा वरचा भाग. हे भांडे म्हणजे पृथ्वी आणि त्यात सर्व काही सामावले आहे.
तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदꣳरोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोदꣳरुदम्
त्यात पूर्व दिशा म्हणजे जुहु, दक्षिण दिशा सहमाना, पश्चिम दिशा राणी, उत्तर दिशा शुभूता, आणि वरची दिशा उदीची असे नाव आहे. त्यांच्यात वायू म्हणजे वासरू. जो वायूला दिशांचा वासरू म्हणून ओळखतो, तो आपल्या मुलासाठी कधीही रडत नाही. मीही वायूला दिशांचा वासरू म्हणून ओळखतो, म्हणून मी मुलासाठी कधीही रडणार नाही.
अरिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनामुनामुना प्राणं प्रपद्येऽमुनामुनामुना भूः प्रपद्येऽमुनामुनामुना भुवः प्रपद्येऽमुनामुनामुना स्वः प्रपद्येऽमुनामुनामुना
मी निर्दोष पात्रात शरण घेतो; या या या द्वारे मी श्वासात शरण घेतो; या या या द्वारे मी भू मध्ये शरण घेतो; या या या द्वारे मी भुवः मध्ये शरण घेतो; या या या द्वारे मी स्वः मध्ये शरण घेतो; या या या द्वारे.
स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च तमेव तत्प्रापत्सि
जेव्हा मी म्हणालो, 'श्वासात शरण घेतो,' तेव्हा खरं तर हे सर्व जग म्हणजे श्वासच आहे; जे काही आहे, तेच तुला मिळतं.
अथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवीं प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्
पुढे, जेव्हा मी म्हणालो, 'भू मध्ये शरण घेतो,' तेव्हा पृथ्वीमध्ये, आकाशात आणि स्वर्गात मी शरण घेतो, असंच मी म्हटलं.
अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्
पुढे, जेव्हा मी म्हणालो, 'भुवः मध्ये शरण घेतो,' तेव्हा अग्नीमध्ये, वाऱ्यात आणि सूर्यामध्ये मी शरण घेतो, असंच मी म्हटलं.
अथ यदवोचꣳस्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचं तदवोचम्
पुढे, जेव्हा मी म्हणालो, 'स्वः मध्ये शरण घेतो,' तेव्हा ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांच्यात मी शरण घेतो, असंच मी म्हटलं, असंच मी म्हटलं.
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विꣳशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदꣳसर्वं वासयन्ति
माणूस म्हणजे यज्ञच आहे; त्याची चोवीस वर्षं म्हणजे प्रातःसवन; गायत्री छंदात चोवीस अक्षरं आहेत, आणि गायत्र म्हणजे प्रातःसवन; त्याला वसु जोडलेले आहेत; खरं तर, श्वास म्हणजे वसुच आहेत, कारण हेच सर्व जग वासवतात.
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनꣳसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति
या वयात त्याला काही त्रास झाला, तर त्याने असं म्हणावं: 'श्वासांनो, वसुंनो, हे माझं प्रातःसवन, हे माझं माध्यंदिनसवन चालू राहू द्या; मी श्वास आणि वसु यांच्या मध्ये यज्ञ नष्ट करू नये.' मग तो तिथून उठतो आणि रोगमुक्त होतो.
अथ यानि चतुश्चत्वारिꣳशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनꣳसवनं चतुश्चत्वारिꣳशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदꣳसर्वꣳरोदयन्ति
पुढे, त्याची चव्वेचाळीस वर्षं म्हणजे माध्यंदिनसवन; त्रिष्टुप् छंदात चव्वेचाळीस अक्षरं आहेत, आणि त्रैष्टुभ म्हणजे माध्यंदिनसवन; त्याला रुद्र जोडलेले आहेत; खरं तर, श्वास म्हणजे रुद्रच आहेत, कारण हेच सर्व जग रडवतात.