स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावद्दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता रुद्राणामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता
जोपर्यंत सूर्य दक्षिणेकडून दोनदा उगवतो आणि उत्तर दिशेला मावळतो, तोपर्यंत त्याचे रुद्रांमध्ये अधिपत्य आणि स्वराज्य असते.
अथ यत्तृतीयममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति
आता, जे तिसरे अमृत आहे, त्यावर आदित्य जगतात, वरुणाच्या तोंडाने; देव जेवतात किंवा पित नाहीत, पण हे अमृत पाहून तृप्त होतात.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति
ते या रूपात प्रवेश करतात आणि या रूपातून पुन्हा प्रकट होतात.
स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूत्वा वरुणेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति
जो हे अमृत जाणतो, तो आदित्यांमध्ये एक होतो, वरुणाच्या तोंडाने हे अमृत पाहून तृप्त होतो; तो या रूपात प्रवेश करतो आणि या रूपातून पुन्हा प्रकट होतो.
स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता द्विस्तावत्पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेतादित्यानामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता
जोपर्यंत सूर्य दक्षिणेकडून उगवतो आणि उत्तर दिशेला दोनदा मावळतो, आणि पश्चिमेकडून उगवून पूर्वेकडे मावळतो, तोपर्यंत त्याचे आदित्यांमध्ये अधिपत्य आणि स्वराज्य असते.
अथ यच्चतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति
आता, जे चौथे अमृत आहे, त्यावर मरुत जगतात, सोमाच्या तोंडाने; देव जेवतात किंवा पित नाहीत, पण हे अमृत पाहून तृप्त होतात.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति
ते फक्त ह्याच रूपात प्रवेश करतात आणि ह्याच रूपातून पुन्हा प्रकट होतात.
स य एतदेवममृतं वेद मरुतामेवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति
जो हा अमर तत्त्व जाणतो, तो मरुतांमध्ये एक होतो, सोम हाच त्याचा मुख असतो, हे अमृत पाहून तो तृप्त होतो; तो फक्त ह्याच रूपात प्रवेश करतो आणि ह्याच रूपातून पुन्हा प्रकट होतो.
स यावदादित्यः पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्य्ꣳस्वाराज्यं पर्येता
जोपर्यंत सूर्य पश्चिमेकडून उगवतो आणि पूर्वेकडे मावळतो, तितक्याच वेळा तो उत्तरेकडून उगवतो आणि दक्षिणेकडे मावळतो; एवढेच मरुतांमध्ये त्याचे राज्य आणि सार्वभौमत्व असते.
अथ यत्पञ्चमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति
पाचवे अमृत तत्त्व म्हणजे साध्य देवता ज्यावर जगतात, ब्रह्मा त्यांचा मुख असतो; देवता ना खातात ना पितात, हे अमृत पाहूनच त्या तृप्त होतात.
त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति
त्या फक्त ह्याच रूपात प्रवेश करतात आणि ह्याच रूपातून पुन्हा प्रकट होतात.
स य एतदेवममृतं वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति
जो हा अमर तत्त्व जाणतो, तो साध्यांमध्ये एक होतो, ब्रह्मा हाच त्याचा मुख असतो, हे अमृत पाहून तो तृप्त होतो; तो फक्त ह्याच रूपात प्रवेश करतो आणि ह्याच रूपातून पुन्हा प्रकट होतो.
स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्तावदूर्ध्वमुदेतार्वागस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्यꣳस्वाराज्यं पर्येता
जोपर्यंत सूर्य उत्तरेकडून उगवतो आणि दक्षिणेकडे मावळतो, तितक्याच वेळा तो वर उगवतो आणि खाली मावळतो; एवढेच साध्यांमध्ये त्याचे राज्य आणि सार्वभौमत्व असते.
अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोकः
मग तिथून वर उगवल्यावर, तो ना उगवतो ना मावळतो, तो एकटाच मधोमध स्थिर राहतो; त्यावर हा श्लोक आहे.
न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन । देवास्तेनाहꣳसत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति
तेथे तो कधीही ना मावळतो ना उगवतो; हे देवांनो, या सत्यामुळे मला ब्रह्मा पासून वंचित करू नका.
न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद
खरंच, ज्याला ही ब्रह्मोपनिषद अशा प्रकारे ठाऊक आहे, त्याच्यासाठी तो सूर्य ना उगवतो ना मावळतो; त्याच्यासाठी एकच दिवस असतो.
तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच
हे ब्रह्मा प्रजापतींना सांगितले, प्रजापतींनी मनूस सांगितले, मनूने आपल्या संततींना सांगितले; हे उद्दालक आरुणी यांनी आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला सांगितले.
इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात्प्रणाय्याय वान्तेवासिने
हे ब्रह्मा वडिलांनी आपल्या ज्येष्ठ मुलाला किंवा निष्ठावान शिष्याला सांगावे.
नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति
हे कोणालाही दुसऱ्याला सांगू नये, जरी त्याने हे सर्व धन पाण्याने भरून दिलं तरी; ह्यापेक्षा काहीच मोठं नाही, ह्यापेक्षा काहीच श्रेष्ठ नाही.
गायत्री वा ईदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किं च वाग्वै गायत्री वाग्वा इदꣳ सर्वं भूतं गायति च त्रायते च
गायत्री म्हणजे हे सर्व, जे काही आहे ते; वाणीच गायत्री आहे, वाणी हे सर्व आहे, कारण ती गाते आणि रक्षण करते.
या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्याꣳहीदꣳसर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते
ती गायत्री म्हणजे ही पृथ्वीच आहे, ज्यावर सर्व जीव स्थिर आहेत; ह्यापलीकडे काहीच नाही.
या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते
ती पृथ्वी म्हणजे या मनुष्यातील शरीर आहे; यामध्येच प्राण स्थिर आहेत, आणि हेच मर्यादा आहे.
यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते
जो देह मनुष्यात आहे, तो हाच आहे, आणि या मनुष्यातील अंतरंगात हृदय आहे; त्यातच प्राण स्थिर आहेत, आणि हेच मर्यादा आहे.
सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम्
ही गायत्री चार पायांची आणि सहा प्रकारची आहे; म्हणूनच ऋचांमध्ये तिचे स्तवन केले आहे.
तावानस्य महिमा ततो ज्यायाꣳश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति
याची महिमा इतकी मोठी आहे, पण पुरुष त्याहूनही श्रेष्ठ आहे. सर्व जीव हे त्याच्या एका पायासारखे आहेत, आणि त्याचे उरलेले तीन पावसुद्धा अमर असून स्वर्गात आहेत.
यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः
हेच खरे ब्रह्म आहे. जो पुरुषाच्या बाहेरचा आकाश आहे, तोच खरा बाहेरचा आकाश आहे.
अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष अकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः
जो पुरुषाच्या आतला आकाश आहे, तोच खरा आतला आकाश आहे.
अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनीꣳश्रियं लभते य एवं वेद
जो हृदयाच्या आतला आकाश आहे, तोच पूर्ण आणि स्थिर आहे. जो हे जाणतो, त्याला पूर्ण आणि अचल संपत्ती मिळते.
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद
या हृदयात पाच दैवी छिद्रे आहेत. पूर्वेकडील छिद्र म्हणजे प्राण, तेच डोळे, तेच सूर्य. त्याचा तेज आणि अन्न खाणारा म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो तेजस्वी आणि अन्न खाणारा होतो.
अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रꣳस चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद
दक्षिणेकडील छिद्र म्हणजे व्यान, तेच श्रवण, तेच चंद्र. त्याचा श्री आणि यश म्हणून ध्यान करावे. जो असे जाणतो तो श्रीमंत आणि यशस्वी होतो.