तदेष श्लोको यानि पञ्चधा त्रीणी त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति
हा श्लोक आहे: 'पाच प्रकारे, तीन तीन करून, यापेक्षा मोठं किंवा श्रेष्ठ असं काही नाही.'
यस्तद्वेद स वेद सर्वꣳसर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति सर्वमस्मीत्युपासित तद्व्रतं तद्व्रतम्
जो हे जाणतो, तो सर्व काही जाणतो; सर्व दिशा त्याला आदर दाखवतात; 'मीच सर्व आहे' असं ध्यान करावं—हेच व्रत आहे, हेच व्रत आहे.
विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत्
सामगीतिच्या विनर्दी प्रकारात गायी मिळाव्यात म्हणून गाणं केलं जातं. देवतांमध्ये उद्गीथ अग्नीचा आहे, अनिरुक्त प्रजापतीचा आहे, निरुक्त सोमाचा आहे, मृदू आणि गुळगुळीत वायूचा आहे, गुळगुळीत आणि बळकट इंद्राचा आहे, क्रौंच बृहस्पतीचा आहे, अपध्वांत वरुणाचा आहे. या सर्वांची सेवा करावी, पण फक्त वरुणाचं टाळावं.
अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत
देवतांसाठी अमरत्व मिळावं म्हणून गावं, पितरांसाठी 'स्वधा' मिळो म्हणून, माणसांसाठी आशा मिळो म्हणून, जनावरांसाठी गवत आणि पाणी मिळो म्हणून, यजमानासाठी स्वर्ग मिळो म्हणून आणि स्वतःसाठी अन्न मिळो म्हणून गावं. हे सर्व मनात ठेवून, एकाग्रतेने आणि काळजीपूर्वक स्तुती करावी.
सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्रꣳशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात्
सर्व स्वर हे इंद्राचे रूप आहेत, सर्व उष्णता प्रजापतीचे रूप आहेत, सर्व स्पर्श मृत्यूचे रूप आहेत. जर स्वरांबद्दल कुणी विचारलं, तर असं सांगावं, 'मी इंद्राच्या आश्रयाला गेलो आहे, तोच तुला उत्तर देईल.'
अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिꣳशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनꣳ स्पर्शेषूपालभेत मृत्युꣳ शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात्
जर उष्णतेबद्दल कुणी विचारलं, तर असं सांगावं, 'मी प्रजापतीच्या आश्रयाला गेलो आहे, तोच तुझी काळजी घेईल.' आणि जर स्पर्शांबद्दल विचारलं, तर सांगावं, 'मी मृत्यूच्या आश्रयाला गेलो आहे, तोच तुला गिळून टाकेल.'
सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति
सर्व स्वर हे गूंजणारे आणि बळकट आहेत असं सांगावं, 'मी इंद्राला बळ अर्पण करतो.' सर्व उष्णता या श्रेष्ठ, न रोखता येणाऱ्या आणि स्पष्ट आहेत असं सांगावं, 'मी प्रजापतीला स्वतः अर्पण करतो.' सर्व स्पर्श हे हलके आणि निट बसलेले नाहीत असं सांगावं, 'मी मृत्यूपासून स्वतःला दूर करतो.'
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसꣳस्थोऽमृतत्वमेति
धर्माचे तीन आधार आहेत: यज्ञ, वेदाध्ययन आणि दान — हे पहिले; तप हे दुसरे; आणि तिसरे म्हणजे ब्रह्मचर्य, म्हणजेच आचार्याच्या घरी पूर्णपणे स्वतःला समर्पित करून राहणं. हे सर्व पुण्यलोकांना नेतात, पण जो ब्रह्मात स्थित राहतो तोच अमरत्व मिळवतो.
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयी विद्या संप्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रास्र्वन्त भूर्भुवः स्वरिति
प्रजापतीने लोकांना ताप दिला आणि त्या तापलेल्या लोकांतून त्रैविद्य म्हणजे तीन वेद बाहेर आले. त्याने त्यांनाही ताप दिला आणि त्या तापलेल्या वेदांतून 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' ही अक्षरे प्रकट झाली.
तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारः संप्रास्रवत्तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णोंकार एवेदꣳसर्वमोंकार एवेदꣳ सर्वम्
त्याने त्या अक्षरांनाही ताप दिलं आणि त्या तापलेल्या अक्षरांतून 'ॐ' हा शब्द प्रकट झाला. जसं एका खिळ्याने सर्व पानं एकत्र धरली जातात, तसं 'ॐ' ने सर्व वाणी एकत्र धरली जाते. 'ॐ' हेच सर्व आहे; 'ॐ' हेच सर्व आहे.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्वसूनां प्रातः सवनꣳरुद्राणां माध्यन्दिनꣳसवनमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम्
ब्रह्मवेत्ता सांगतात: सकाळचं सवन वसूंना, मध्यान्हाचं सवन रुद्रांना, आणि तिसरं सवन आदित्यांना आणि सर्व देवांना समर्पित असतं.
क्व तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुर्यादथ विद्वान्कुर्यात्
मग यजमानाचा लोक कुठे आहे? जर कुणाला ते माहीत नसेल, तर तो कसं वागेल? पण ज्याला माहीत आहे, त्याने तसंच वागावं.
पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाज्जघनेन गार्हपत्यस्योदाङ्मुख उपविश्य स वासवꣳसामाभिगायति
सकाळच्या अनुवाकाच्या आधी, वेदीची तयारी करून, गार्हपत्य अग्नीच्या उत्तरेला पाठ करून बसतो आणि वासव साम गातो.
लो3कद्वारमपावा3र्णू 33 पश्येम त्वा वयꣳरा 33333 हु 3 म् आ 33 ज्या 3 यो 3 आ 32111 इति
'हे लोकद्वार उघडणाऱ्या, आम्ही तुला पाहू दे, हे तेजस्वी!' हुं आ ज्या यो आ.
अथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि
मग तो आहुती देतो: 'अग्नीला नमस्कार, पृथ्वीचा रक्षक, लोकांचा रक्षक. मला यजमानासाठी लोक मिळो. हाच यजमानाचा लोक आहे; मीच तो आहे.'
अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवनꣳसंप्रयच्छन्ति
इथे यजमान आपलं आयुष्य पार करून, 'स्वाहा, अडथळा दूर कर' असं म्हणून उठतो. त्याला वसू सकाळचं सवन देतात.
पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाग्नीध्रीयस्योदङ्मुख उपविश्य स रौद्रꣳसामाभिगायति
मध्यान्हाच्या सवनाच्या आधी, वेदीची तयारी करून, अग्नीध्र अग्नीच्या उत्तरेला पाठ करून बसतो आणि रौद्र साम गातो.
लो3कद्वारमपावा3र्णू33 पश्येम त्वा वयं वैरा33333 हु3म् आ33ज्या 3यो3आ32111इति
'हे लोकद्वार उघडणाऱ्या, आम्ही तुला पाहू दे, हे वीर!' हुं आ ज्या यो आ.
अथ जुहोति नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि
मग तो आहुती देतो: 'वायूला नमस्कार, अंतरिक्षाचा रक्षक, लोकांचा रक्षक. मला यजमानासाठी लोक मिळो. हाच यजमानाचा लोक आहे; मीच तो आहे.'
अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यंदिनꣳसवनꣳसंप्रयच्छन्ति
इथे यजमान आपलं आयुष्य पार करून, 'स्वाहा, अडथळा दूर कर' असं म्हणून उठतो. त्याला रुद्र मध्यान्हाचं सवन देतात.
पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघनेनाहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्यꣳस वैश्वदेवꣳ सामाभिगायति
तिसऱ्या सोमयागासाठीची साधनं आणण्यापूर्वी, तो अग्नीच्या उत्तरेला पाठ करून बसतो आणि सूर्याला वैश्वदेव साम गातो.
लो3कद्वारमपावा3र्णू33पश्येम त्वा वयꣳ स्वारा 33333 हु3म् आ33 ज्या3 यो3आ 32111 इति
हे तेजस्वी सूर्यदेवा, आम्ही तुझ्या या मुक्त जगाच्या दाराकडे पाहू दे—स्वार, हुं, आज्या योआ.
आदित्यमथ वैश्वदेवं लो3कद्वारमपावा3र्णू33 पश्येम त्वा वयꣳसाम्रा33333 हु3म् आ33 ज्या3यो3आ 32111 इति
सूर्याला, वैश्वदेवाला तो गातो—'हे तेजस्वी सूर्यदेवा, आम्ही तुझ्या या मुक्त जगाच्या दाराकडे पाहू दे—साम्र, हुं, आज्या योआ.'
अथ जुहोति नम आदित्येभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो दिविक्षिद्भ्यो लोकक्षिद्भ्यो लोकं मे यजमानाय विन्दत
मग तो म्हणतो—'सर्व आदित्यांना, सर्व देवांना, स्वर्गात व पृथ्वीवर राहणाऱ्यांना नमस्कार. या यजमानासाठी त्याचा लोक मिळवून दे.' असं म्हणत तो आहुती देतो.
एष वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापहत परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति
हा खरोखर यजमानाचा लोक आहे. इथे मी यजमान आहे; या आयुष्यापलीकडे, 'स्वाहा, अडथळा दूर झाला' असं म्हणून तो उठतो.
तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवास्तृतीयसवनꣳसंप्रयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद
म्हणूनच आदित्य आणि सर्व देव तिसरं सावन देतात. जो असं जाणतो, त्यालाच यज्ञाचं खरं माप कळतं.
असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवꣳशोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः
तो सूर्य म्हणजे देवतांचं मध आहे; त्याची आडवी किरणं म्हणजे वरचं आवरण, आकाश म्हणजे मधाचं पिठ, आणि त्याच्या किरणांपासून त्याची मुलं निर्माण होतात.
तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्यः । ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः
त्याच्या जे पूर्वेकडील किरण आहेत, तेच त्याच्या पूर्वेकडील मधाच्या नाड्या आहेत; ऋच म्हणजे मध बनवणारी, ऋग्वेद म्हणजे फुल, आणि त्या अमर जल म्हणजे या ऋचा आहेत.
एतमृग्वेदमभ्यतपꣳस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यꣳरसोऽजायत
त्याने हा ऋग्वेद ओतला; त्यातून, ओतल्यानंतर, कीर्ती, तेज, इंद्रिय, सामर्थ्य, अन्न, आणि सार निर्माण झालं.
तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहितꣳरूपम्
त्याने त्याचा आस्वाद घेतला; तो सूर्याजवळ जाऊन राहिला; आणि हेच सूर्याचं तांबडं रूप आहे.