अभिमन्थति स हिङ्कारो धूमो जायते स प्रस्तावो ज्वलति स उद्गीथोऽङ्गारा भवन्ति स प्रतिहार उपशाम्यति तन्निधनꣳसꣳशाम्यति तन्निधनमेत मग्नौ प्रोतम्
तो मंथन करतो — ते हिङ्कार; धूर निघतो — तो प्रास्ताव; ज्वाळा पेटते — तो उद्गीथ; निखारे होतात — ते प्रतिहार; ज्वाळा शांत होते — ते निधन; पूर्णपणे शांत होते — तेच निधन; हे अग्नित गुंफलेलं आहे.
( ) स य एवमेतद्रथन्तरमग्नौ प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न प्रत्यङ्ङग्निमाचामेन्न निष्ठीवेत्तद्व्रतम्
जो हा रथंतर साम अग्नित गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो ब्रह्मतेजस्वी होतो, अन्नाचा उपभोग घेणारा होतो, पूर्ण आयुष्य मिळवतो, दीर्घायुषी होतो, संतती व पशूंनी मोठा होतो, कीर्तीने मोठा होतो; अग्नीसमोर पाणी पिऊ नये, थुंकू नये — हेच त्याचं व्रत आहे.
उपमन्त्रयते स हिङ्कारो ज्ञपयते स प्रस्तावः स्त्रिया सह शेते स उद्गीथः प्रति स्त्रीं सह शेते स प्रतिहारः कालं गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्निधनमेत यं मिथुने प्रोतम्
तो संवाद साधतो — ते हिङ्कार; तो कळवतो — तो प्रास्ताव; स्त्रीसोबत झोपतो — तो उद्गीथ; पुन्हा स्त्रीसोबत झोपतो — तो प्रतिहार; काळ जातो — ते निधन; तो पार होतो — ते निधन; हे जोडप्यात गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतद्वामदेव्यं मिथुने प्रोतं वेद मिथुनीभवति मिथुनान्मिथुनात्प्रजायते सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न काञ्चन परिहरेत्तद्व्रतम्
जो हा वामदेव्य साम जोडप्यात गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो एकरूप होतो; एकरूपतेतून संतती होते; पूर्ण आयुष्य मिळवतो, दीर्घायुषी होतो, संतती व पशूंनी मोठा होतो, कीर्तीने मोठा होतो; कोणत्याही स्त्रीला टाळू नये — हेच त्याचं व्रत आहे.
उद्यन्हिङ्कार उदितः प्रस्तावो मध्यन्दिन उद्गीथोऽपराह्णः प्रतिहारोऽस्तं यन्निधनमेत ादित्ये प्रोतम्
सूर्य उगवतो तेव्हा हिङ्कार, सकाळचा काळ प्रास्ताव, दुपारचा काळ उद्गीथ, संध्याकाळ प्रतिहार आणि सूर्यास्त म्हणजे शेवट. हे सर्व सूर्याच्या ठिकाणी गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतद्बृहदादित्ये प्रोतं वेद तेजस्व्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या तपन्तं न निन्देत्तद्व्रतम्
जो हा बृहद् साम सूर्याशी जोडलेलं आहे असं जाणतो, तो तेजस्वी होतो, भरपूर अन्न खातो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. तेजस्वी सूर्याची निंदा करू नये—हेच व्रत आहे.
अभ्राणि संप्लवन्ते स हिङ्कारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गृह्णाति तन्निधनमे पर्जन्ये प्रोतम्
मेघ एकत्र येतात तेव्हा हिङ्कार, मेघ निर्माण होतो तेव्हा प्रास्ताव, पाऊस पडतो तेव्हा उद्गीथ, वीज चमकते आणि वादळ होते तेव्हा प्रतिहार, आणि पाऊस थांबतो तेव्हा शेवट. हे सर्व पर्जन्य मेघात गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतद्वैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद विरूपाꣳश्च सुरूपाꣳश्च पशूनवरुन्धे सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं न निन्देत्तद्व्रतम्
जो हा वैरूप साम पर्जन्यात गुंफलेलं आहे असं जाणतो, त्याला वेगवेगळ्या प्रकारचे आणि सुंदर पशू मिळतात, तो पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. पाऊस पडणाऱ्या मेघाची निंदा करू नये—हेच व्रत आहे.
वसन्तो हिङ्कारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेत मृतुषु प्रोतम्
वसंत ऋतू हिङ्कार, उन्हाळा प्रास्ताव, पावसाळा उद्गीथ, शरद ऋतू प्रतिहार, हिवाळा म्हणजे शेवट. हे सर्व ऋतूंमध्ये गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतद्वैराजमृतुषु प्रोतं वेद विराजति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्यर्तून्न निन्देत्तद्व्रतम्
जो हा वैराज साम ऋतूंमध्ये गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो संतान, पशुधन आणि ब्रह्मतेजाने उजळतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. ऋतूंची निंदा करू नये—हेच व्रत आहे.
पृथिवी हिङ्कारोऽन्तरिक्षं प्रस्तावो द्यौरुद्गीथो दिशः प्रतिहारः समुद्रो निधनमेताः लोकेषु प्रोताः
पृथ्वी हिङ्कार, आकाश प्रास्ताव, स्वर्ग उद्गीथ, दिशा प्रतिहार, समुद्र म्हणजे शेवट. हे सर्व लोकांमध्ये गुंफलेलं आहे.
स य एवमेताः शक्वर्यो लोकेषु प्रोता वेद लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या लोकान्न निन्देत्तद्व्रतम्
जो या शक्वरी साम लोकांमध्ये गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो सर्व लोकांचा होतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. लोकांची निंदा करू नये—हेच व्रत आहे.
अजा हिङ्कारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनमेता पशुषु प्रोताः
मेंढी हिङ्कार, मेंढा प्रास्ताव, गाय उद्गीथ, घोडा प्रतिहार, माणूस म्हणजे शेवट. हे सर्व पशूंमध्ये गुंफलेलं आहे.
स य एवमेता रेवत्यः पशुषु प्रोता वेद पशुमान्भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या पशून्न निन्देत्तद्व्रतम्
जो या रेवती साम पशूंमध्ये गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो पशुधनाचा होतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. पशूंची निंदा करू नये—हेच व्रत आहे.
लोम हिङ्कारस्त्वक्प्रस्तावो माꣳसमुद्गीथोस्थि प्रतिहारो मज्जा निधनमे मङ्गेषु प्रोतम्
केस हिङ्कार, त्वचा प्रास्ताव, मांस उद्गीथ, हाड प्रतिहार, मज्जा म्हणजे शेवट. हे सर्व अंगांमध्ये गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतद्यज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतं वेदाङ्गी भवति नाङ्गेन विहूर्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या संवत्सरं मज्ज्ञो नाश्नीयात्तद्व्रतं मज्ज्ञो नाश्नीयादिति वा
जो या यज्ञायज्ञीय साम अंगांमध्ये गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो निरोगी अंगाचा होतो, कोणत्याही अंगाने कधीही चुकत नाही, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. एक वर्षभर मज्जा खाऊ नये—हेच व्रत आहे, किंवा मज्जा खाऊ नये.
अग्निर्हिङ्कारो वायुः प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहारश्चन्द्रमा निधनमेत देवतासु प्रोतम्
अग्नी हिङ्कार, वारा प्रास्ताव, सूर्य उद्गीथ, तारे प्रतिहार, चंद्र म्हणजे शेवट. हे सर्व देवतांमध्ये गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतद्राजनं देवतासु प्रोतं वेदैतासामेव देवतानाꣳसलोकताꣳसर्ष्टिताꣳसायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्न निन्देत्तद्व्रतम्
जो हा राजन साम देवतांमध्ये गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो या देवतांच्या लोकांमध्ये, त्यांच्या सृष्टीत आणि एकरूपतेत पोहोचतो, पूर्ण आयुष्य जगतो, दीर्घायुषी होतो, मोठ्या संतान-संपत्तीचा आणि पशुधनाचा होतो, मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो. ब्राह्मणांची निंदा करू नये—हेच व्रत आहे.
त्रयी विद्या हिङ्कारस्त्रय इमे लोकाः स प्रस्तावोऽग्निर्वायुरादित्यः स उद्गीथो नक्षत्राणि वयाꣳसि मरीचयः स प्रतिहारः सर्पा गन्धर्वाः पितरस्तन्निधनमेतत्साम सर्वस्मिन्प्रोतम्
त्रयी विद्या हिङ्कार, हे तीन लोक प्रास्ताव, अग्नी, वारा, सूर्य हे उद्गीथ, तारे, पक्षी, किरणे हे प्रतिहार, साप, गंधर्व, पितर हे शेवट. हे साम सर्वत्र गुंफलेलं आहे.
स य एवमेतत्साम सर्वस्मिन्प्रोतं वेद सर्वꣳ ह भवति
जो हे साम सर्वत्र गुंफलेलं आहे असं जाणतो, तो सर्वस्वी होतो.
तदेष श्लोको यानि पञ्चधा त्रीणी त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति
हा श्लोक आहे: 'पाच प्रकारे, तीन तीन करून, यापेक्षा मोठं किंवा श्रेष्ठ असं काही नाही.'
यस्तद्वेद स वेद सर्वꣳसर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति सर्वमस्मीत्युपासित तद्व्रतं तद्व्रतम्
जो हे जाणतो, तो सर्व काही जाणतो; सर्व दिशा त्याला आदर दाखवतात; 'मीच सर्व आहे' असं ध्यान करावं—हेच व्रत आहे, हेच व्रत आहे.
विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत्
सामगीतिच्या विनर्दी प्रकारात गायी मिळाव्यात म्हणून गाणं केलं जातं. देवतांमध्ये उद्गीथ अग्नीचा आहे, अनिरुक्त प्रजापतीचा आहे, निरुक्त सोमाचा आहे, मृदू आणि गुळगुळीत वायूचा आहे, गुळगुळीत आणि बळकट इंद्राचा आहे, क्रौंच बृहस्पतीचा आहे, अपध्वांत वरुणाचा आहे. या सर्वांची सेवा करावी, पण फक्त वरुणाचं टाळावं.
अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत
देवतांसाठी अमरत्व मिळावं म्हणून गावं, पितरांसाठी 'स्वधा' मिळो म्हणून, माणसांसाठी आशा मिळो म्हणून, जनावरांसाठी गवत आणि पाणी मिळो म्हणून, यजमानासाठी स्वर्ग मिळो म्हणून आणि स्वतःसाठी अन्न मिळो म्हणून गावं. हे सर्व मनात ठेवून, एकाग्रतेने आणि काळजीपूर्वक स्तुती करावी.
सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्रꣳशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात्
सर्व स्वर हे इंद्राचे रूप आहेत, सर्व उष्णता प्रजापतीचे रूप आहेत, सर्व स्पर्श मृत्यूचे रूप आहेत. जर स्वरांबद्दल कुणी विचारलं, तर असं सांगावं, 'मी इंद्राच्या आश्रयाला गेलो आहे, तोच तुला उत्तर देईल.'
अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिꣳशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनꣳ स्पर्शेषूपालभेत मृत्युꣳ शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात्
जर उष्णतेबद्दल कुणी विचारलं, तर असं सांगावं, 'मी प्रजापतीच्या आश्रयाला गेलो आहे, तोच तुझी काळजी घेईल.' आणि जर स्पर्शांबद्दल विचारलं, तर सांगावं, 'मी मृत्यूच्या आश्रयाला गेलो आहे, तोच तुला गिळून टाकेल.'
सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति
सर्व स्वर हे गूंजणारे आणि बळकट आहेत असं सांगावं, 'मी इंद्राला बळ अर्पण करतो.' सर्व उष्णता या श्रेष्ठ, न रोखता येणाऱ्या आणि स्पष्ट आहेत असं सांगावं, 'मी प्रजापतीला स्वतः अर्पण करतो.' सर्व स्पर्श हे हलके आणि निट बसलेले नाहीत असं सांगावं, 'मी मृत्यूपासून स्वतःला दूर करतो.'
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसꣳस्थोऽमृतत्वमेति
धर्माचे तीन आधार आहेत: यज्ञ, वेदाध्ययन आणि दान — हे पहिले; तप हे दुसरे; आणि तिसरे म्हणजे ब्रह्मचर्य, म्हणजेच आचार्याच्या घरी पूर्णपणे स्वतःला समर्पित करून राहणं. हे सर्व पुण्यलोकांना नेतात, पण जो ब्रह्मात स्थित राहतो तोच अमरत्व मिळवतो.
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयी विद्या संप्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रास्र्वन्त भूर्भुवः स्वरिति
प्रजापतीने लोकांना ताप दिला आणि त्या तापलेल्या लोकांतून त्रैविद्य म्हणजे तीन वेद बाहेर आले. त्याने त्यांनाही ताप दिला आणि त्या तापलेल्या वेदांतून 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' ही अक्षरे प्रकट झाली.
तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारः संप्रास्रवत्तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णोंकार एवेदꣳसर्वमोंकार एवेदꣳ सर्वम्
त्याने त्या अक्षरांनाही ताप दिलं आणि त्या तापलेल्या अक्षरांतून 'ॐ' हा शब्द प्रकट झाला. जसं एका खिळ्याने सर्व पानं एकत्र धरली जातात, तसं 'ॐ' ने सर्व वाणी एकत्र धरली जाते. 'ॐ' हेच सर्व आहे; 'ॐ' हेच सर्व आहे.