अयं वाव लोको हाउकारः वायुर्हाइकारश्चन्द्रमा कार आत्मेहकारोऽग्निरीकारः
हा जग म्हणजे 'हा' असा उच्चार; वायू म्हणजे 'इकार'; चंद्र म्हणजे 'कार'; आत्मा म्हणजे 'हकार'; अग्नी म्हणजे 'ईकार'.
आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वे देवा औहोयिकारः प्रजापतिर्हिङ्कारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट्
सूर्य म्हणजे 'ऊकार'; निहव म्हणजे 'एकार'; सर्व देवता म्हणजे 'औहोइकार'; प्रजापती म्हणजे 'हिंकाऱ'; प्राण म्हणजे स्वर; अन्न म्हणजे 'या'; वाणी म्हणजे विराट.
स्तोभः सञ्चरो हुङ्कारः
स्तोभ म्हणजे संचार; हुंकार.
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवꣳ साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेति
ज्याला हे साङ्गीतिक उपनिषद माहित आहे, त्याला वाणी दूध देते. जो हे उपनिषद जाणतो, तो अन्न मिळवणारा आणि अन्न खाणारा होतो.
समस्तस्य खलु साम्न उपासनꣳ साधु यत्खलु साधु तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति
संपूर्ण सामाचं उपासना करणं खरंच चांगलं आहे. जे चांगलं असतं, त्यालाच साम म्हणतात; जे वाईट असतं, त्याला असाम म्हणतात.
साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपगादित्येव तदाहुः
त्याने सामाने त्याच्याजवळ गेला; "त्याने सामाने योग्य रीतीने गेला," असं लोक म्हणतात. त्याने असामाने गेला; "त्याने योग्य रीतीने गेला नाही," असं लोक म्हणतात.
साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः
"साम आमच्यासाठी असो!"—जेव्हा काही चांगलं असतं, तेव्हा "चांगलं आमच्यासाठी असो!" असं म्हणतात. "आमच्यासाठी असाम असो!"—जेव्हा काही वाईट असतं, तेव्हा "वाईट आमच्यासाठी असो!" असं म्हणतात.
स य एतदेवं विद्वानसाधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनꣳसाधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः
जो माणूस हे जाणून 'असाधू साम' म्हणून सामाची उपासना करतो, त्याच्याजवळ जरी वाईट लोक आले किंवा वाकले, तरी ते त्याच्या जवळ येतात आणि नमते.
लोकेषु पञ्चविधꣳ सामोपासीत पृथिवी हिङ्कारोऽग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु
जगांमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — पृथ्वी ही हिङ्कार आहे, अग्नी प्रास्ताव आहे, आकाश उद्गीथ आहे, सूर्य प्रतिहार आहे आणि स्वर्ग निधान आहे. हे वरच्या जगांमध्ये असं आहे.
अथावृत्तेषु द्यौर्हिङ्कार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम्
आता उलट क्रमाने — स्वर्ग हिङ्कार आहे, सूर्य प्रास्ताव आहे, आकाश उद्गीथ आहे, अग्नी प्रतिहार आहे आणि पृथ्वी निधान आहे.
कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च य एतदेवं विद्वाꣳल्लोकेषु पञ्चविधं सामोपास्ते
जो हा अर्थ जाणून जगांमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, त्याला वरचे आणि खालील दोन्ही जगं प्राप्त होतात.
वृष्टौ पञ्चविधꣳ सामोपासीत पुरोवातो हिङ्कारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार
पावसात पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — पूर्वेकडून येणारा वारा हिङ्कार आहे, मेघ तयार होतो तो प्रास्ताव आहे, पाऊस पडतो तो उद्गीथ आहे, विजा चमकतात आणि गडगडाट होतो तो प्रतिहार आहे.
उद्गृह्णाति तन्निधनं वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्वान्वृष्टौ पञ्चविधꣳसामोपास्ते
जे गोळा केलं जातं ते निधान आहे; पाऊस पडतो तेव्हा, जो हा अर्थ जाणून पावसात पाच प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, त्याच्यासाठी पाऊस पडतो.
सर्वास्वप्सु पञ्चविधꣳ सामोपासीत मेघो यत्संप्लवते स हिङ्कारो यद्वर्षति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स प्रतिहारः निधनम्
सर्व पाण्यांमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — जो मेघ एकत्र येतो तो हिङ्कार आहे, पाऊस पडतो तो प्रास्ताव आहे, पूर्वेकडे वाहणाऱ्या धारांमध्ये उद्गीथ आहे, पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या धारांमध्ये प्रतिहार आहे आणि निधान आहे.
न हाप्सु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्सर्वास्वप्सु पञ्चविधꣳसामोपास्ते
जो हा अर्थ जाणून सर्व पाण्यांमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, तो पाण्यांपासून दूर जात नाही; तो पाण्याचा स्वामी होतो.
ऋतुषु पञ्चविधꣳसामोपासीत वसन्तो हिङ्कारः ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम्
ऋतूंमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — वसंत ऋतु हिङ्कार आहे, उन्हाळा प्रास्ताव आहे, पावसाळा उद्गीथ आहे, शरद ऋतु प्रतिहार आहे आणि हिवाळा निधान आहे.
कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य एतदेवं विद्वानृतुषु पञ्चविधꣳ सामोपास्ते
जो हा अर्थ जाणून ऋतूंमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, त्याला ऋतुं प्राप्त होतात; तो ऋतुंचा स्वामी होतो.
पशुषु पञ्चविधꣳ सामोपासीताजा हिङ्कारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम्
पशूंमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — बकरी हिङ्कार आहे, मेंढी प्रास्ताव आहे, गाय उद्गीथ आहे, घोडा प्रतिहार आहे आणि माणूस निधान आहे.
भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्पशुषु पञ्चविधꣳसामोपास्ते
जो हा अर्थ जाणून पशूंमध्ये पाच प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, त्याच्याकडे पशू येतात; तो पशूंचा स्वामी होतो.
प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपासीत प्राणो हिङ्कारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवरीयाꣳसि वा एतानि
श्वासांमध्ये श्रेष्ठ पाच प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — श्वास हिङ्कार आहे, वाणी प्रास्ताव आहे, डोळे उद्गीथ आहेत, कान प्रतिहार आहेत आणि मन निधान आहे — ही सर्व श्रेष्ठ आहेत.
परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य
जो हा अर्थ जाणून श्वासांमध्ये श्रेष्ठ पाच प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, तो स्वतः श्रेष्ठ होतो; तो श्रेष्ठ जगं जिंकतो. इतकंच पाच प्रकारचं साम.
अथ सप्तविधस्य वाचि सप्तविधꣳसामोपासीत यत्किञ्च वाचो हुमिति स हिङ्कारो यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स आदिः
आता, वाणीमध्ये सात प्रकारचं साम ध्यानात घ्यावं — वाणीमध्ये 'हूं' असतं ते हिङ्कार आहे, जे बाहेर पडतं ते प्रास्ताव आहे, जे येतं ते आरंभ आहे.
यदुदिति स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो यदुपेति स उपद्रवो यन्नीति तन्निधनम्
जे वर येतं ते उद्गीथ आहे, जे परत येतं ते प्रतिहार आहे, जे जवळ येतं ते उपद्रव आहे आणि जे संपतं ते निधान आहे.
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतदेवं विद्वान्वाचि सप्तविधꣳसामोपास्ते
जो हा अर्थ जाणून वाणीमध्ये सात प्रकारचं साम ध्यानात घेतो, त्याच्यासाठी वाणी दूध देते; जो वाणीचं दूध काढणारा आहे, तो अन्नाचा आणि अन्न खाणारा होतो.
अथ खल्वमुमादित्यꣳ सप्तविधꣳ सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम
आता, या सूर्याचं सात प्रकारचं साम म्हणून ध्यान करावं — नेहमी पूर्ण सामने, 'तो माझ्याकडे यावा, तो माझ्याकडे परत यावा' — असं पूर्ण सामने.
तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयात्स हिङ्कारस्तदस्य पशवोऽन्वायत्तास्तस्मात्ते हिङ्कुर्वन्ति हिङ्कारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः
त्याच्यामध्ये सर्व जीव अवलंबून आहेत असं समजावं; त्याचं जे सूर्योदयाआधी आहे ते हिङ्कार आहे, त्यावर त्याची जनावरे अवलंबून आहेत — म्हणून ती हिङ्कार करतात, कारण ती या सामाचं हिङ्कार घेणारी आहेत.
अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तावस्तदस्य मनुष्या3 अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशꣳसाकामाः प्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साम्नः
आता, जे सूर्याच्या पहिल्या उगवणीला असतं, ते प्रस्ताव आहे. त्याच्याशी माणसं जोडलेली आहेत. म्हणून, जे लोक प्रास्ताविक भागाची इच्छा करतात, जे स्तुतीची इच्छा करतात, त्यांनाच या सामाचं प्रास्ताविक फळ मिळतं.
अथ यत्सङ्गववेलायाꣳ स आदिस्तदस्य वयाꣳस्यन्वायत्तानि तस्मात्तान्यन्तरिक्षेऽनारम्बणान्यादायात्मानं परिपतन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साम्नः
मग, जे सूर्याच्या संमिश्रणाच्या वेळी असतं, ते आदि आहे. त्याच्याशी पक्षी जोडलेले आहेत. म्हणून, ते पक्षी आकाशात आधार न घेता उडतात; त्यांनाच या सामाचं आदि फळ मिळतं.
अथ यत्संप्रति मध्यन्दिने स उद्गीथस्तदस्य देवा अन्वायत्तास्तस्मात्ते सत्तमाः प्राजापत्यानामुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साम्नः
आता, जे अगदी मध्यान्ही असतं, ते उद्गीथ आहे. त्याच्याशी देवता जोडलेल्या आहेत. म्हणून, प्रजापतींच्या संततींपैकी जे श्रेष्ठ आहेत, त्यांनाच या सामाचं उद्गीथ फळ मिळतं.
अथ यदूर्ध्वं मध्यन्दिनात्प्रागपराह्णात्स प्रतिहारस्तदस्य दर्भा अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहृतानावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः
मग, जे मध्यान्हानंतर आणि दुपारपूर्वी असतं, ते प्रतिहार आहे. त्याच्याशी दर्भा जोडलेली आहेत. म्हणून, ते दर्भा गोळा केली जातात; त्यांनाच या सामाचं प्रतिहार फळ मिळतं.