छान्दोग्योपनिषद्

एषा भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः

सर्व सृष्टीचं सार असं आहे: पृथ्वीचं सार म्हणजे पाणी; पाण्याचं सार म्हणजे वनस्पती; वनस्पतीचं सार म्हणजे माणूस; माणसाचं सार म्हणजे वाणी; वाणीचं सार म्हणजे ऋच; ऋचांचं सार म्हणजे साम; आणि सामाचं सार म्हणजे उद्गीथ.

स एष रसानाꣳ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः

हा उद्गीथ सर्व सारांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वोच्च आणि आठवा आहे.

कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति

नेमकं कोणतं? कोणती ऋच? कोणतं साम? कोणता उद्गीथ? असा विचार मनात येतो.

सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथस्तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च

‘ॐ’ हे अक्षर म्हणजे साम आहे आणि उद्गीथही तेच आहे. वाणी आणि श्वास, ऋच आणि साम — हे जोड आहे.

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सꣳ सृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम्

हे जोड असं आहे: ‘ॐ’ या अक्षरात एकत्र येणं घडतं. जसं दोन जण एकत्र आले की, ते एकमेकांची इच्छा पूर्ण करतात.

आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते

जो माणूस असं जाणून, ‘ॐ’ या अक्षराचं उद्गीथ म्हणून ध्यान करतो, तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा होतो.

तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते

हे अक्षर म्हणजे संमतीचं चिन्ह आहे; जेव्हा कुणी काही मान्य करतं, तेव्हा ‘ॐ’ म्हणतं. हीच समृद्धी आहे; संमती म्हणजेच समृद्धी. जो असं जाणून, ‘ॐ’ या अक्षराचं उद्गीथ म्हणून ध्यान करतो, तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा होतो.

तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमितिशꣳसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन

यामुळेच त्रैविद्य टिकून आहे: ‘ॐ’ म्हणून पठण केलं जातं, ‘ॐ’ म्हणून सांगितलं जातं, ‘ॐ’ म्हणून उद्गीथ गायलं जातं. हे या अक्षराचा सन्मान, महिमा आणि सार यासाठी आहे.

तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति

यामुळे जे दोघं कर्म करतात — एक जाणून आणि एक न जाणता — त्यांना वेगवेगळा परिणाम मिळतो; ज्ञान आणि अज्ञान वेगवेगळं आहे. जे काही श्रद्धेनं, ज्ञानानं आणि उपनिषदाच्या आधारे केलं जातं, तेच अधिक सामर्थ्यवान होतं. ह्याच अक्षराचं हे स्पष्टीकरण आहे.

देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति

एकदा देव आणि दैत्य, दोघंही प्रजापतीचे पुत्र, एकत्र आले. देवांनी उद्गीथ उचलला आणि म्हणाले, ‘याच्या जोरावर आपण त्यांना जिंकू.’

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः

त्यांनी नासिकेतील श्वासाला उद्गीथ मानून ध्यान केलं. दैत्यांनी त्यावर पापानं आघात केला. म्हणूनच माणूस दोन्ही — सुवास आणि दुर्गंध — घेतो, कारण हा श्वास पापानं स्पर्शलेला आहे.

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे ताꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा

मग त्यांनी वाणीला उद्गीथ मानून ध्यान केलं. दैत्यांनी त्यावर पापानं आघात केला. म्हणूनच माणूस सत्य आणि असत्य दोन्ही बोलतो, कारण ही वाणी पापानं स्पर्शलेली आहे.

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

मग त्यांनी डोळ्याला उद्गीथ मानून ध्यान केलं. दैत्यांनी त्यावर पापानं आघात केला. म्हणूनच माणूस सुंदर आणि असुंदर दोन्ही पाहतो, कारण हे डोळे पापानं स्पर्शलेले आहेत.

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

मग त्यांनी कानाला उद्गीथ मानून ध्यान केलं. दैत्यांनी त्यावर पापानं आघात केला. म्हणूनच माणूस ऐकण्यासारखं आणि न ऐकण्यासारखं दोन्ही ऐकतो, कारण हे कान पापानं स्पर्शलेले आहेत.

अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ संकल्पते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

मग त्यांनी मनाला उद्गीथ मानून ध्यान केलं. दैत्यांनी त्यावर पापानं आघात केला. म्हणूनच माणूस कल्पनास्पद आणि अकल्पनीय दोन्ही विचार करतो, कारण हे मन पापानं स्पर्शलेलं आहे.

अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳ सेतैवम्

मग त्यांनी मुख्य प्राणाला उद्गीथ मानून ध्यान केलं. दैत्यांनी त्यावर हल्ला केला, पण ते नष्ट करू शकले नाहीत, जसं दगडावर मारलं तरी तो फुटत नाही.

यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳ सत एवꣳ हैव स विध्वꣳसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः

जसं दगडावर वार केलं तरी तो फुटत नाही, तसंच हेही नष्ट होत नाही. जो असं जाणून आहे, त्याच्याविरुद्ध जो वाईट इच्छा करतो किंवा हल्ला करतो, त्याचं ते दगडावर वार केल्यासारखंच निष्फळ होतं.

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति

पाप नष्ट झालेल्या माणसाला या द्वारे सुगंध किंवा दुर्गंध कळत नाही; कारण तो ज्या द्वारे खातो आणि पितो, त्याच्याच द्वारे इतर प्राणांना आधार देतो. शेवटी हे समजून तो निघून जातो; आणि शेवटी तेच तो सोबत घेऊन जातो.

तꣳ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः

अंगिरसांनी या स्वरूपात उद्गीथाचा ध्यान केला; अंगांचे जे सार आहे, तेच अंगिरस मानले जाते.

तेन तꣳ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासञ्चक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः

बृहस्पतीनेही या द्वारे उद्गीथाचे ध्यान केले; हेच बृहस्पती आहे असे मानतात, कारण वाणी ही 'बृहती' आहे आणि तिचा तोच स्वामी आहे.

तेन तꣳ हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते

आयास्यानेही या द्वारे उद्गीथाचे ध्यान केले; हेच आयास्य आहे असे मानतात, कारण तोंडातूनच अन्न खाल्ले जाते.

तेन तꣳ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति

बको दाळभ्याने या द्वारे उद्गीथ समजून घेतला; तो नैमिषारण्यातील लोकांचा उद्गाता झाला आणि त्यांच्यासाठी त्यांच्या इच्छा गाऊ लागला.

आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम्

जो माणूस हे असे जाणून, अविनाशी उद्गीथाचे ध्यान करतो, त्याच्याकडे सर्व इच्छा आपोआप येतात — हे आत्म्याशी संबंधित आहे.

अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यꣳ स्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद

देवतांच्या दृष्टीने: जे तिथे तेजस्वी आहे, त्याचे उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे; ते उगवताना सर्व जीवांसाठी गाते. ते उगवल्यावर अंधार आणि भीती दूर करते; आणि जो हे जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने अंधार व भीती दूर करणारा होतो.

समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत

हा आणि तो दोघेही सारखेच आहेत; हा उष्ण आहे, तोही उष्ण आहे; हा स्वर आहे, तो प्रत्यस्वर आहे असे म्हणतात. म्हणून, या, त्या आणि तिसऱ्याचे उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे.

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति

आता, व्यानाचेच उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे; कारण जे श्वास घेतो ते प्राण आहे, जे सोडतो ते अपान आहे. प्राण आणि अपान यांच्या संधीला व्यान म्हणतात; आणि व्यान म्हणजे वाणी. म्हणून, श्वास न घेता किंवा न सोडता वाणी उच्चारता येत नाही.

या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति

वाणी नेहमी जोडलेली असते; म्हणून, श्वास न घेता किंवा न सोडता ऋच म्हणता येत नाही. जे जोडलेले आहे ते साम आहे, म्हणून श्वास न घेता किंवा न सोडता साम गाता येत नाही. जे साम आहे तेच उद्गीथ आहे, म्हणून श्वास न घेता किंवा न सोडता उद्गीथ गाता येत नाही.

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानꣳ स्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत

म्हणून, इतर सर्व बलवान कृती — जसे अग्नी मळणे, घोड्याचे धावणे, मजबूत धनुष्य ओढणे — या सर्व श्वास न घेता किंवा न सोडता केल्या जातात. म्हणून, व्यानाचेच उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे.

अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदꣳ सर्वꣳ स्थितम्

आता, उद्गीथाच्या अक्षरांचे ध्यान करावे: 'उद्गीथ' — 'उद' म्हणजे प्राण, कारण प्राणानेच वर उठता येते; 'गी' म्हणजे वाणी, कारण 'गीर' म्हणजे वाणी; 'थ' म्हणजे अन्न, कारण सर्व काही अन्नावरच आधारलेले आहे.