उद्दालक ऋषी आपल्या प्रिय पुत्र श्वेतकेतू याला अतिशय प्रेमाने आणि संयमाने आत्मविद्येचे गूढ समजावून सांगू लागले. ते म्हणाले, ‘‘माझ्या प्रिय श्वेतकेतू, पूर्वीच्या काळी जेव्हा काही गोष्ट समजत नसे, तेव्हा लोक म्हणत ‘ही देवतांची एकत्रता आहे.’ जसे हे तीन तत्त्व—अन्न, पाणी आणि अग्नी—मानवामध्ये प्रवेश करतात आणि प्रत्येक तिहेरी स्वरूप धारण करतात, तसेच हे समजून घे. हे पाहा, आपण जे अन्न खातो, त्याचे तीन भाग होतात—त्यातील जड भाग मल बनतो, मधला भाग मांस बनतो आणि सूक्ष्म भाग मनामध्ये रूपांतरित होतो. आपण जे पाणी पितो, त्याचेही तीन भाग होतात—जड भाग मूत्रात बदलतो, मधला रक्तात, आणि सूक्ष्म भाग प्राणामध्ये रूपांतरित होतो. अग्नी, जो आपण ग्रहण करतो, त्याचे जड भाग हाडे बनतात, मधले मज्जा बनतात, आणि सूक्ष्म भाग वाणी बनतो. म्हणून, प्रिय श्वेतकेतू, मन अन्नातून, प्राण पाण्यातून, आणि वाणी अग्नीतून बनते. श्वेतकेतूने विनंती केली, ‘‘हे अधिक विस्ताराने समजावून सांगा.’’ तेव्हा उद्दालक म्हणाले, ‘‘तसेच होवो, प्रिय श्वेतकेतू.’’ उद्दालक पुढे म्हणाले, ‘‘दहीच्या मधल्या भागातील सर्वात सूक्ष्म अंश वरती येतो आणि तूप बनतो. त्याचप्रमाणे, जे अन्न आपण खातो त्यातील सूक्ष्म भाग वर येतो आणि मन बनतो; आपण जे पाणी पितो त्याचा सूक्ष्म भाग वर येतो आणि प्राण बनतो; आणि अन्नाचा सूक्ष्म भाग वर येतो आणि वाणी बनतो. म्हणून, पुन्हा सांगतो, मन अन्नातून, प्राण पाण्यातून, आणि वाणी अग्नीतून बनतात.’’ श्वेतकेतूने पुन्हा विचारले, ‘‘हे पिताजी, आणखी समजावून सांगा.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘ठीक आहे, प्रिय श्वेतकेतू. जर एखादी व्यक्ती पंधरा दिवस अन्नाशिवाय राहिली, आणि तिने फक्त पाणी प्यायले, तर तिचा प्राण टिकून राहील—कारण प्राण पाण्यातून बनतो; पण जर पाणीही पिणे थांबवले, तर प्राणही राहणार नाही.’’ श्वेतकेतूने पंधरा दिवस उपवास केला आणि नंतर वडिलांकडे आला. उद्दालक म्हणाले, ‘‘काही ऋच, यजुः, साम म्हणून दाखव.’’ श्वेतकेतू म्हणाला, ‘‘माझ्या स्मरणात काहीच येत नाही.’’ तेव्हा उद्दालक म्हणाले, ‘‘जसे मोठ्या अग्नीत फक्त एक लहान ठिणगी उरते, ती काही जाळू शकत नाही; तसेच तुझ्या सोळा भागांपैकी फक्त एकच भाग उरला आहे, त्यामुळे तुला वेद आठवत नाहीत. जेव्हा तू अन्न घेशील, तेव्हा तुला समजेल.’’ श्वेतकेतूने अन्न घेतल्यावर, त्याला विचारलेले सर्व प्रश्न त्याने उत्तरे दिली. उद्दालक म्हणाले, ‘‘जसे लहान ठिणगीला गवत घातल्यावर ती मोठी ज्वाळा होते, तसेच तुझ्या एका भागाला अन्न मिळाल्यावर तो तेजाने प्रकट झाला. म्हणून, पुन्हा सांगतो—मन अन्नातून, प्राण पाण्यातून, वाणी अग्नीतून बनते.’’ श्वेतकेतूला हे ज्ञान उमगले. यानंतर उद्दालक म्हणाले, ‘‘श्वेतकेतू, झोपेची स्थिती कशी असते ते समज. जेव्हा मनुष्य झोपतो, तेव्हा तो स्वतःच्या स्वरूपाशी एकरूप होतो; म्हणूनच ‘तो झोपला’ असे म्हणतात, कारण तो स्वतःमध्ये विलीन होतो. जसे एखादा पक्षी दोरीने बांधलेला असतो आणि सर्व दिशांना उडून शेवटी पुन्हा दोरीच्या ठिकाणी येतो, तसेच मन सर्वत्र भटकून शेवटी प्राणाशी येऊन एकरूप होते, कारण मन प्राणाशी बांधलेले असते. आता उपाशीपोटी आणि तहान लागल्यावर काय होते ते समज. जेव्हा मनुष्य अन्न खातो, तेव्हा पाणी त्या अन्नातील अंश योग्य जागी पोहोचवते. जसे गाय, घोडा, मनुष्य वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात, तसेच पाणी ‘अन्न’ म्हणून ओळखले जाते. त्यातून अंकुर निर्माण होतो. हे लक्षात घे, की कोणतीही गोष्ट मूळांशिवाय निर्माण होत नाही. मग मूळ कुठे आहे? ते अन्नातच आहे. म्हणून, अंकुराच्या आधारे मूळ अन्नात शोधा, अग्नीत शोधा, आणि अस्तित्वात (सत्य) शोधा. सर्व जगाचे मूळ अस्तित्व आहे, त्याचेच ते निवासस्थान, त्याच्यावरच ते आधारलेले आहे. जेव्हा तहान लागते, तेव्हा अग्नी पिलेल्या पाण्याचा अंश योग्य ठिकाणी पोहोचवतो. अग्नी ‘पेय’ म्हणून ओळखला जातो. त्यातून अंकुर निर्माण होतो. हे देखील मूळाशिवाय होत नाही. मग मूळ कुठे आहे? ते पाण्यातच आहे. म्हणून, अंकुराच्या आधारे मूळ अग्नीत आणि अस्तित्वात शोधा. हे तीन तत्त्व जसे शरीरात प्रवेश करून तिहेरी स्वरूप घेतात, तसेच, शरीर सोडताना वाणी मनात विलीन होते, मन प्राणात, प्राण अग्नीत, आणि अग्नी सर्वोच्च देवतेमध्ये विलीन होतो. हे सर्व जग या सूक्ष्म तत्त्वातून निर्माण झाले आहे. तेच सत्य, तेच आत्मा—श्वेतकेतू, तूच तो आहेस. श्वेतकेतूने पुन्हा विनंती केली, ‘‘अजून सांगावे.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘ठीक आहे, प्रिय श्वेतकेतू.’’ ‘‘श्वेतकेतू, जसे मधमाशा वेगवेगळ्या वृक्षांचे रस गोळा करून मध एकत्र करतात, आणि त्या मधात वेगळेपण राहत नाही, तसेच सर्व जीव अस्तित्वात विलीन होतात आणि त्यांना आपले मूळ ठाऊक राहत नाही. मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, डुक्कर, कीटक, पतंग, डास, किंवा काहीही झाले, तरी ते तेच बनतात. हे सर्व जग या सूक्ष्म तत्त्वातून निर्माण झाले आहे. तेच सत्य, तेच आत्मा—श्वेतकेतू, तूच तो आहेस.’’ श्वेतकेतूने पुन्हा विचारले, ‘‘हे अधिक समजावून सांगा.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘तसेच होवो, प्रिय श्वेतकेतू.’’ ‘‘श्वेतकेतू, जसे पूर्वेकडील नद्या पूर्वेला, पश्चिमेकडील नद्या पश्चिमेला वाहतात, आणि सर्व नद्या समुद्रातून येऊन समुद्रातच विलीन होतात, आणि त्यांना आपले वेगळेपण कळत नाही, तसेच सर्व जीव अस्तित्वातून येऊन त्यातच विलीन होतात. मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, डुक्कर, कीटक, पतंग, डास, किंवा काहीही झाले, तरी ते तेच बनतात. हे सर्व जग या सूक्ष्म तत्त्वातून निर्माण झाले आहे. तेच सत्य, तेच आत्मा—श्वेतकेतू, तूच तो आहेस.’’ श्वेतकेतूने पुन्हा विनंती केली, ‘‘हे अधिक समजावून सांगा.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘तसेच होवो, प्रिय श्वेतकेतू.’’ ‘‘श्वेतकेतू, या महान वृक्षाची जर मुळं कापली, खोड कापले, किंवा टोक कापले, तरी तो जिवंत असेपर्यंत त्यातून रस वाहतो, कारण त्यात जिवात्मा व्यापलेला असतो. जर एका फांदीतून प्राण निघून गेला, तर ती फांदी सुकते; दुसऱ्यातून निघून गेला, तर ती सुकते; तिसऱ्यातून निघून गेला, तर ती सुकते; आणि सर्व फांद्या सोडून गेल्या, तर संपूर्ण वृक्ष सुकतो. जिवात्मा निघून गेला, की वृक्ष मरतो; पण जिवात्मा कधीच मरत नाही. हे सर्व जग या सूक्ष्म तत्त्वातून निर्माण झाले आहे. तेच सत्य, तेच आत्मा—श्वेतकेतू, तूच तो आहेस.’’ श्वेतकेतूने पुन्हा विनंती केली, ‘‘हे अधिक समजावून सांगा.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘तसेच होवो, सोम्य.’’ ‘‘सोम्य (श्वेतकेतू), एखाद्या वटवृक्षाचे फळ आण. ते फोड. आत काय दिसते?’’ श्वेतकेतू म्हणाला, ‘‘लहान बिया दिसतात.’’ ‘‘एक बी फोड. आत काय दिसते?’’ ‘‘काहीच दिसत नाही.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘सोम्य, तुला ते सूक्ष्म तत्त्व दिसत नाही, पण त्याच सूक्ष्म तत्त्वातून हा महान वटवृक्ष निर्माण झाला आहे. हे खरे मान. हे सर्व जग या सूक्ष्म तत्त्वातून निर्माण झाले आहे. तेच सत्य, तेच आत्मा—श्वेतकेतू, तूच तो आहेस.’’ श्वेतकेतूने पुन्हा विनंती केली, ‘‘हे अधिक समजावून सांगा.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘तसेच होवो, सोम्य.’’ ‘‘सोम्य, हे मीठ पाण्यात टाक आणि सकाळी ये.’’ श्वेतकेतू तसे करतो. सकाळी उद्दालक म्हणतात, ‘‘ते मीठ आण.’’ श्वेतकेतू शोधतो, पण सापडत नाही. उद्दालक विचारतात, ‘‘कडेच्या पाण्याचा स्वाद घे—कसा आहे?’’ ‘‘खारट.’’ ‘‘मधल्या पाण्याचा स्वाद घे—कसा आहे?’’ ‘‘खारट.’’ ‘‘दुसऱ्या कडेचा स्वाद घे—कसा आहे?’’ ‘‘खारट.’’ उद्दालक म्हणतात, ‘‘सोम्य, जरी तुला मीठ दिसत नाही, तरी ते आहेच. हे सर्व जग या सूक्ष्म तत्त्वातून निर्माण झाले आहे. तेच सत्य, तेच आत्मा—श्वेतकेतू, तूच तो आहेस.’’ श्वेतकेतूने पुन्हा विनंती केली, ‘‘हे अधिक समजावून सांगा.’’ उद्दालक म्हणाले, ‘‘तसेच होवो, सोम्य.’’ ‘‘सोम्य, समजा एखाद्या माणसाला डोळ्यांवर पट्टी बांधून गांधार प्रदेशातून आणून, कुठेतरी सोडले. तो सर्व दिशांना फुंकर मारत भटकत राहील—पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर—कारण त्याला आपला मार्ग कळत नाही...’’ अशा प्रकारे उद्दालक ऋषींनी श्वेतकेतूला त्या सूक्ष्म तत्त्वाचे, आत्म्याचे, आणि सर्व सृष्टीच्या सत्याचे गूढ, प्रेमळ मार्गदर्शन केले—‘‘तत्त्वमसि श्वेतकेतो’’—तूच ते आहेस, हेच खरे!