उद्दालक ऋषी आपल्या पुत्र श्वेतकेतूला प्रेमाने सांगू लागले, “बाळा, या सृष्टीतील सर्व प्राण्यांमध्ये जन्माच्या तीनच प्रकार आहेत—काही अंड्यातून, काही गर्भातून, तर काही अंकुरातून जन्म घेतात. या तिघांमध्येच सर्व जीवांचा समावेश होतो. त्या परमदेवताने विचार केला, ‘या तिन्ही देवतांमध्ये मी हा जीवात्मा घेऊन प्रवेश करावा आणि नाव-रूपांची विभागणी करावी.’ मग त्या देवतेने ठरवले, ‘या तिन्ही देवतांमध्ये मी प्रत्येकाला त्रैविध्य देईन.’ म्हणून, बाळा, त्या देवतेने या तिन्ही देवतांमध्ये जीवात्म्याचा प्रवेश घडवून नाव-रूपांची विभागणी केली आणि प्रत्येक देवतेला त्रैविध्य प्राप्त करून दिले. आता, हे त्रैविध्य कसे प्रकट होते ते मी तुला सांगतो. अग्नीमध्ये जी लाल छटा आहे, ती अग्नीचे रूप आहे; पांढरी छटा पाण्याचे रूप आहे; आणि काळी छटा अन्नाचे रूप आहे. प्रत्यक्षात ‘अग्नीपणा’ हे केवळ नाव आहे, जे केवळ बोलण्यातून आले आहे; खरे अस्तित्व या तीन रूपांचेच आहे. सूर्यामध्येही लाल रंग अग्नीचे रूप, पांढरा रंग पाण्याचे रूप, आणि काळा रंग अन्नाचे रूप आहे. ‘सूर्यपणा’ हे केवळ नाव आहे; खरे अस्तित्व या तीन रूपांचेच आहे. चंद्रामध्येही लाल छटा अग्नीचे रूप, पांढरी पाण्याचे, आणि काळी अन्नाचे रूप आहे. ‘चंद्रपणा’ हे केवळ बोलण्यातून आलेले नाव आहे; खरे अस्तित्व या तीन रूपांचेच आहे. विद्युल्लतेमध्ये सुद्धा लाल रंग अग्नीचे, पांढरा पाण्याचे, आणि काळा अन्नाचे रूप आहे. ‘विद्युल्लतेपणा’ हे फक्त नाव आहे; प्रत्यक्षात हे तीन रूपच सत्य आहेत. पूर्वीचे विद्वान, महान गृहस्थ आणि ऋषी म्हणत, ‘आज कोणीही आमच्यासमोर न ऐकलेले, न विचारलेले किंवा न जाणवलेले काही सांगू शकणार नाही,’ कारण त्यांना पूर्वजांकडून सर्व ज्ञान प्राप्त झाले होते. जेव्हा काही लाल दिसे, तेव्हा ते म्हणत, ‘हे अग्नीचे रूप आहे’; जेव्हा पांढरे दिसे, तेव्हा ‘हे पाण्याचे रूप आहे’; जेव्हा काळे दिसे, तेव्हा ‘हे अन्नाचे रूप आहे’ असे म्हणत. जेव्हा काही ओळखता येत नसे, तेव्हा ते म्हणत, ‘हे या तिन्ही देवतांचे संयोग आहे.’ जसे या तिन्ही देवता मनुष्यात प्रवेश करून त्रैविध्य होतात, तसेच हे सर्वत्र आहे. बाळा, जे अन्न आपण खातो, ते तीन भागांत विभागले जाते—सर्वात जड भाग मल बनतो, मधला भाग मांस बनतो, आणि सर्वात सूक्ष्म भाग मन बनतो. जे पाणी आपण पितो, त्याचा जड भाग मूत्र बनतो, मधला रक्त बनतो, आणि सूक्ष्म भाग प्राण बनतो. अग्नी, म्हणजेच उष्णता, जी आपण घेतो, तिचा जड भाग हाडे बनतो, मधला मज्जा, आणि सूक्ष्म भाग वाणी बनतो. म्हणून, बाळा, मन अन्नातून बनते, प्राण पाण्यापासून, आणि वाणी अग्निपासून. हे अधिक स्पष्ट करून सांग, असे श्वेतकेतू म्हणाला, तेव्हा उद्दालक म्हणाले, ‘हो, बाळा.’ दहीचे जे मधले आणि सूक्ष्म भाग असतात, ते वर जाऊन तूप बनतात. त्याचप्रमाणे, जे अन्न आपण खातो त्याचा सूक्ष्म भाग वर जाऊन मन बनतो; पाण्याचा सूक्ष्म भाग वर जाऊन प्राण बनतो; अन्नाचा सूक्ष्म भाग वर जाऊन वाणी बनतो. पुन्हा उद्दालक सांगतात, ‘बाळा, मन अन्नातून, प्राण पाण्यापासून, आणि वाणी अग्निपासून बनते. हे अधिक सांग, असे श्वेतकेतू म्हणतो, आणि उद्दालक मान्यता देतात. ‘बाळा, जर कोणी पंधरा दिवस अन्न न घेतल्यास, त्याने हवे तेवढे पाणी प्यावे, कारण प्राण पाण्यापासून बनतो. जर पाणी प्यायचे नाही, तर प्राणही थांबेल.’ श्वेतकेतूने पंधरा दिवस अन्न न घेता उपवास केला. नंतर तो वडिलांकडे आला. उद्दालक म्हणाले, ‘काय म्हणशील? ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद?’ श्वेतकेतू म्हणाला, ‘काहीही आठवत नाही.’ उद्दालक म्हणाले, ‘जसे मोठ्या अग्नीमध्ये फक्त एक निखारा उरतो, तसा तुझ्या सोळा भागांपैकी एकच भाग उरला आहे. म्हणून तुला वेद आठवत नाहीत. जेव्हा तू अन्न खाशील, तेव्हा तुला कळेल.’ श्वेतकेतूने अन्न घेतले, आणि नंतर त्याला जे विचारले गेले, त्याने सर्व उत्तरे दिली. उद्दालक म्हणाले, ‘जसे एक निखारा गवताने पेटवला असता मोठा अग्नी होतो, तसेच तुझ्या शरीरातील एकच भाग अन्नाने प्रज्वलित झाला आणि तू पुन्हा सर्व जाणू लागलास. म्हणून, बाळा, मन अन्नातून, प्राण पाण्यापासून, आणि वाणी अग्निपासून बनते.’ श्वेतकेतूने हे पूर्णपणे समजून घेतले. उद्दालक पुढे सांगतात, ‘झोपेची अवस्था समजावून सांगतो. जेव्हा हा पुरुष झोपतो, तेव्हा तो अस्तित्वाशी एकरूप होतो, आपल्या स्वभावात विलीन होतो. म्हणूनच म्हणतात, “तो झोपला,” कारण तो आपल्या स्वतःत गेला आहे. जसा एखादा पक्षी दोरीने बांधला असतो आणि सर्व दिशांना उडतो, पण कुठेही स्थिरता मिळत नाही म्हणून शेवटी जिथे बांधला आहे तिथेच परततो, तसाच मनही सर्व दिशांना भटकते, पण शेवटी प्राणाशी एकरूप होते, कारण मन प्राणाशी बांधलेले असते. भूक आणि तहान यांचा अनुभव कसा घ्यावा तेही मी सांगतो. जेव्हा हा पुरुष खातो, तेव्हा पाणी जेवण घेतलेले योग्य ठिकाणी पोहोचवते. जशी गायी, घोडे, माणसे त्यांच्या नावांनी ओळखली जातात, तशी पाणी ‘अन्न’ म्हणून ओळखले जाते. त्यातून अंकुर उत्पन्न होतो. हे अंकुर मूळाशिवाय होत नाही. ते मूळ कुठे असू शकते? अन्नातच. म्हणून, बाळा, अंकुराच्या माध्यमातून मूळ अन्नात शोध, अग्नीमध्ये शोध, आणि अस्तित्वात शोध. या सर्व सृष्टीचे मूळ अस्तित्व आहे, त्यातच त्यांचे निवासस्थान आणि त्याच्यावरच त्यांचा आधार आहे. जेव्हा हा पुरुष तहानलेला असतो, तेव्हा अग्नी प्यायलेल्या द्रव्याला योग्य ठिकाणी पोहोचवतो. अग्नी ‘पेय’ म्हणून ओळखला जातो. त्यातून अंकुर निर्माण होतो. हे मूळाशिवाय होत नाही. ते मूळ कुठे असू शकते? पाण्यातच. म्हणून, अंकुराच्या माध्यमातून मूळ अग्नित शोध, आणि अस्तित्वात शोध. या सर्व सृष्टीचे मूळ अस्तित्व आहे. जसे या तिन्ही तत्त्वांनी मनुष्यात प्रवेश करून त्रैविध्य प्राप्त केले, तसेच, जेव्हा हा पुरुष देह सोडतो, तेव्हा वाणी मनात विलीन होते, मन प्राणात, प्राण अग्नित, आणि अग्नि परम देवतेत. हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचाच आत्मा या सर्व सृष्टीत आहे. तेच खरे आहे, तोच आत्मा आहे. हेच तू आहेस, श्वेतकेतू.’ श्वेतकेतूने विनंती केली, ‘हे अधिक सांग.’ उद्दालक म्हणाले, ‘हो, बाळा.’ ‘जसे, बाळा, माशा वेगवेगळ्या झाडांच्या रसांचा मध जमा करतात आणि एकात्म करतात, तिथे त्या रसांचे वेगळेपण कळत नाही, तसेच सर्व प्राणी अस्तित्वात विलीन होतात, आणि त्यांना हे माहीतही नसते की आपण अस्तित्वात विलीन झालो आहोत. इथे, मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, रानडुक्कर, कीटक, पतंग, गंधमाशी, डास—जे काही बनतात, तेच ते बनतात. हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचाच आत्मा या सर्व सृष्टीत आहे. तेच खरे आहे, तोच आत्मा आहे. हेच तू आहेस, श्वेतकेतू.’ श्वेतकेतूने पुन्हा विनंती केली, ‘हे अधिक सांग.’ उद्दालक म्हणाले, ‘हो, बाळा.’ ‘बाळा, पूर्वेकडील नद्या पूर्वेकडे वाहतात, पश्चिमेकडील पश्चिमेकडे; सर्व नद्या समुद्रातून येतात आणि शेवटी समुद्रातच विलीन होतात आणि समुद्रच होतात. तिथे त्यांना आपले वेगळेपण कळत नाही. तसेच, बाळा, सर्व प्राणी अस्तित्वातून आलेले आहेत, पण त्यांना हे माहीत नसते की आपण अस्तित्वातून आलो आहोत. मग ते वाघ, सिंह, लांडगा, रानडुक्कर, कीटक, पतंग, गंधमाशी, डास—जे काही बनतात, तेच ते बनतात. हे जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, त्याचाच आत्मा या सर्व सृष्टीत आहे. तेच खरे आहे, तोच आत्मा आहे. हेच तू आहेस, श्वेतकेतू.’” अशा प्रकारे उद्दालक ऋषी आपल्या पुत्राला या जगातील तत्त्वज्ञान, सृष्टीची गूढता आणि आत्म्याचे सत्य स्वरूप अत्यंत प्रेमाने आणि स्पष्टतेने सांगतात.