या कथा अगदी आदरणीय आणि पवित्र अशा छांदोग्य उपनिषदातील आहे. या कथेत जीव, आत्मा, ब्रह्म, आणि वैश्वानर यांचे गूढ स्वरूप आणि त्याचा उपासना कसा करावा, हे अत्यंत सुंदर रीतीने सांगितले आहे. सर्वप्रथम, उपनिषद सांगते की काही जीव, जे बारंवार जन्म घेतात आणि मरतात, त्यांना कुठलाही निश्चित मार्ग नाही. हे तिसरे स्थान आहे, जेथे जीव सतत या जन्म-मरणाच्या फेर्यात अडकून राहतात. म्हणून, हे स्थान पूर्ण होत नाही आणि ते टाळावे असे सांगितले आहे. यानंतर, पापी कृत्यांची व्याख्या दिली जाते—सोने चोरणारा, मद्यपान करणारा, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा, ब्राह्मणहत्यारा हे चार जण आणि जो त्यांच्याशी संग करतो तो पाचवा, हे सर्व अधःपाताला पात्र होतात. परंतु जो पाच अग्न्यांचे ज्ञान ठेवतो, तो यांच्याशी संबंध आला तरी पापाने कलुषित होत नाही; तो शुद्ध राहतो आणि पुण्यलोकाला प्राप्त होतो. कथा पुढे अशी आहे: प्राचीनशाळा औपमन्यव, सत्ययज्ञ पौलुष्य, इंद्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य आणि बुडिल अश्वतराश्वी हे पाच महान गृहस्थ आणि विद्वान एकत्र जमले. त्यांनी एकमेकांना विचारले, “स्वतःचा आत्मा कोण? ब्रह्म काय?” मग त्यांनी ठरवले, “अरुणपुत्र उद्दालक येथे आहेत; त्यांनी वैश्वानर आत्म्याचा अभ्यास केला आहे. चला, आपण त्यांच्या कडे जाऊया.” ते सर्वजण उद्दालकांकडे गेले. उद्दालकांनी मनाशी विचार केला, “हे मोठे गृहस्थ आणि विद्वान मला प्रश्न विचारतील; कदाचित मी सर्व प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकणार नाही. म्हणून, मी त्यांना दुसऱ्याच्या कडून शिकवू इच्छितो.” मग त्यांनी सर्वांना सांगितले, “आदरणीय मंडळी, केकयांचा राजा अश्वपति यांनी वैश्वानर आत्म्याचा अभ्यास केला आहे. चला, आपण त्यांच्या कडे जाऊया.” मग सर्वजण अश्वपतिच्या कडे गेले. राजा अश्वपति यांनी त्यांच्या स्वागतासाठी वेगवेगळ्या निवासांची व्यवस्था केली. सकाळी, राजा निघताना म्हणाले, “माझ्या राज्यात कोणताही चोर, कंजूष, मद्यपान करणारा, अग्निहोत्र न करणारा, अज्ञानी, परस्त्रीगामी किंवा परस्त्री नाही; मग चुकीने यज्ञ करणारा कसा असेल? ज्या काळात मी पुरोहितांना संपत्ती देतो, त्या काळात मी तुम्हांला देखील देईन. कृपया येथेच रहा.” तेव्हा त्या विद्वानांनी उत्तर दिले, “ज्या हेतूने माणूस जगतो, त्याच हेतूने तो बोलावा. तुम्ही वैश्वानर आत्म्याचा अभ्यास केला आहे; आम्हांला त्याच्याबद्दल सांगा.” राजा म्हणाले, “उद्या पहाटे मी तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देईन.” मग सर्वजण यज्ञकाष्ठ घेऊन सकाळी राजाकडे गेले. राजा त्यांना ओळख न देता बोलू लागले. सर्वप्रथम, त्यांनी औपमन्यव यांना विचारले, “तुम्ही कोणत्या गोष्टीला आपला आत्मा म्हणून ध्यान करता?” औपमन्यव म्हणाले, “स्वर्गलाच, राजन्!” राजा म्हणाले, “हा तेजस्वी आत्मा म्हणजे वैश्वानर आहे; म्हणून तुमच्या घरात तेजस्वी पुत्र जन्माला येतो.” जो असा वैश्वानर आत्म्याचा ध्यान करतो, त्याला प्रिय अन्न मिळते, प्रिय वस्तू दिसतात, तो स्वतः प्रिय होतो आणि त्याचे घर ब्रह्मतेजाने उजळते. “हे त्या आत्म्याचे शिर आहे,” असेही राजा म्हणाले. “जर तुम्ही माझ्याकडे आले नसतात, तर तुमचे शिर गळून पडले असते.” पुढे, सत्ययज्ञ पौलुष्य आणि प्राचीनयोग्य यांना विचारले, “तुम्ही कोणत्या गोष्टीला आत्मा मानता?” सत्ययज्ञ म्हणाले, “सूर्यालाच, राजन्!” राजा म्हणाले, “हा सर्वरूप आत्मा म्हणजे वैश्वानर आहे; म्हणून तुमच्या घरात विविध रूपे असलेली संतती दिसते.” जो असा ध्यान करतो, तो सुवर्णहार घालतो, सुंदर रथात बसतो, प्रिय अन्न खातो, प्रिय वस्तू मिळवतो, प्रिय होतो आणि त्याचे घर ब्रह्मतेजाने उजळते. “हे त्या आत्म्याचे डोळे आहेत,” असेही राजा म्हणाले. “जर तुम्ही आले नसतात, तर तुम्ही आंधळे झालात असतात.” यानंतर, इंद्रद्युम्न भाल्लवेय यांना विचारले, “तुम्ही कोणत्या गोष्टीला आत्मा मानता?” ते म्हणाले, “वायुला, राजन्!” राजा म्हणाले, “हा वेगळ्या मार्गांनी जाणारा आत्मा म्हणजे वैश्वानर आहे; म्हणून तुमच्याकडे वेगवेगळ्या शक्ती येतात, आणि तुमच्या मागे रथांच्या रांगा लागतात.” जो असा ध्यान करतो, त्याला प्रिय अन्न मिळते, प्रिय वस्तू मिळतात, तो प्रिय होतो आणि त्याचे घर ब्रह्मतेजाने उजळते. “हे त्या आत्म्याचा श्वास आहे,” असेही राजा म्हणाले. “जर तुम्ही आले नसतात, तर तुमचा श्वासच निघून गेला असता.” पुढे, जन शार्कराक्ष्य यांना विचारले, “तुम्ही कोणत्या गोष्टीला आत्मा मानता?” ते म्हणाले, “आकाशालाच, राजन्!” राजा म्हणाले, “हा विपुल आत्मा म्हणजे वैश्वानर आहे; म्हणून तुम्ही संतती व संपत्तीने समृद्ध आहात.” जो असा ध्यान करतो, त्याला प्रिय अन्न मिळते, प्रिय वस्तू मिळतात, तो प्रिय होतो आणि त्याचे घर ब्रह्मतेजाने उजळते. “हे त्या आत्म्याचे पोकळी आहे,” असेही राजा म्हणाले. “जर तुम्ही आले नसतात, तर तुमची पोकळी नष्ट झाली असती.” यानंतर, बुडिल अश्वतराश्वी यांना विचारले, “तुम्ही कोणत्या गोष्टीला आत्मा मानता?” ते म्हणाले, “पाण्यालाच, राजन्!” राजा म्हणाले, “हा संपन्न आत्मा म्हणजे वैश्वानर आहे; म्हणून तुम्ही धन-धान्याने समृद्ध आहात.” जो असा ध्यान करतो, त्याला प्रिय अन्न मिळते, प्रिय वस्तू मिळतात, तो प्रिय होतो आणि त्याचे घर ब्रह्मतेजाने उजळते. “हे त्या आत्म्याचा मूत्राशय आहे,” असेही राजा म्हणाले. “जर तुम्ही आले नसतात, तर तुमचा मूत्राशय फुटला असता.” शेवटी, उद्दालक अरुणपुत्र यांना विचारले, “तुम्ही कोणत्या गोष्टीला आत्मा मानता?” ते म्हणाले, “पृथ्वीला, राजन्!” राजा म्हणाले, “हा पाया असलेला आत्मा म्हणजे वैश्वानर आहे; म्हणून तुम्ही संतती व पशुधनाने स्थिर आहात.” जो असा ध्यान करतो, त्याला प्रिय अन्न मिळते, प्रिय वस्तू मिळतात, तो प्रिय होतो आणि त्याचे घर ब्रह्मतेजाने उजळते. “हे त्या आत्म्याचे पाय आहेत,” असेही राजा म्हणाले. “जर तुम्ही आले नसतात, तर तुमचे पाय वाळले असते.” यानंतर, राजा म्हणाले, “तुम्ही सर्वजण वैश्वानर आत्म्याला वेगळ्या वेगळ्या रूपात ओळखता आणि अन्न खातात. पण जो हा वैश्वानर आत्मा अंगुलमात्र आणि खरा आत्मा म्हणून उपासना करतो, तो सर्व लोकांत, सर्व प्राण्यांत आणि सर्व आत्म्यांत अन्न खातो.” या वैश्वानर आत्म्याच्या विविध अंगांची रूपरेषा सांगितली गेली: त्याचे शिर ज्वलंत अग्नि आहे, डोळे सर्वरूप आहेत, श्वास वेगवेगळ्या मार्गांनी जातो, धड विपुल आहे, मूत्राशय संपत्ती आहे, पाय पृथ्वी आहेत, बाजू यज्ञवेदी, केस कुशा, हृदय गृहीअग्नि, मन आहुती देणारा अग्नि, आणि तोंड आहुतीचा अग्नि आहे. यानंतर, अन्नाचे पहिले घास प्राणाला ‘स्वाहा’ म्हणून अर्पण करावे, त्यामुळे प्राण तृप्त होतो, त्यानंतर डोळे, सूर्य, आकाश, आणि आकाशातील सर्व काही तृप्त होते. यामुळे संतती, पशुधन, अन्न, तेज आणि ब्रह्मतेज प्राप्त होते. दुसरी आहुती व्यानाला अर्पण करावी, त्यामुळे कान, चंद्र, दिशा आणि दिशांतील सर्व काही तृप्त होते. तिसरी आहुती अपानाला, चौथी समानाला, आणि पाचवी उदानाला अर्पण करावी. प्रत्येक वेळी संबंधित इंद्रिय, देवता, आणि त्यांच्या अधिष्ठानातील सर्व काही तृप्त होते आणि त्या तृप्तीमुळे संतती, पशुधन, अन्न, तेज आणि ब्रह्मतेज प्राप्त होते. जो हे जाणत नाही आणि अग्निहोत्र करतो, तो जणू कोळशे बाजूला सारून राखेत आहुती देतो; त्याचे फळ तसेच मिळते. पण जो हे ज्ञान ठेवून अग्निहोत्र करतो, त्याची आहुती सर्व लोकांत, सर्व प्राण्यांत, सर्व आत्म्यांत पोहोचते. जसे कापसाचा गोळा अग्नीत टाकल्यावर जळून जातो, तसे या जाणकाराची सर्व पापे अग्निहोत्राने जळून जातात. असा जाणकार जर उरलेले अन्न चांडाळाला दिले, तरी ते त्याच्या स्वतःच्या वैश्वानर आत्म्यातच अर्पण केल्यासारखे आहे. जसे उपाशी मुले आईभोवती गोळा होतात, तसे सर्व प्राणी अग्निहोत्राभोवती गोळा होतात. म्हणून, अग्निहोत्राची उपासना करावी. या सर्व ज्ञानानंतर, पुढील प्रसंगात अरुणपुत्र श्वेतकेतू याचे वर्णन येते. त्याचे वडील अरुण त्याला म्हणतात, “श्वेतकेतू, तू गुरुकुलात जाऊन वेद शिक. कारण आपल्या घरात वेद न शिकलेला कोणीही केवळ जन्माने ब्राह्मण म्हणवू नये.” अशा प्रकारे, या उपनिषदाच्या या भागात आत्म्याचे, ब्रह्माचे, आणि वैश्वानराच्या उपासनेचे गूढ आणि दिव्य ज्ञान अत्यंत सुंदर रीतीने सांगितले आहे.