राजा जनश्रुती पौत्रायण यांना राय्क्व नावाच्या एका थोर तपस्व्याची कीर्ती ऐकू आली. त्यांना वाटले, "हा ऋषी ज्या देवतेचे उपासक आहे, त्या देवतेचे ज्ञान मला मिळावे." म्हणून त्यांनी सहाशे गायी, एक मौल्यवान हार आणि खच्चरांनी ओढली जाणारी एक रथ राय्क्व यांच्याकडे पाठवली आणि अत्यंत आदराने विनंती केली, "माझ्या या भेटी स्वीकारा आणि मला त्या देवतेचे ज्ञान द्या, जिची तुम्ही उपासना करता." पण राय्क्व यांनी अत्यंत शांतपणे उत्तर दिले, "हे शूद्र, हे सर्व तुझेच राहू दे. गायी आणि धन तुझ्याजवळच राहू दे." जनश्रुती यांना समाधान मिळाले नाही. त्यांनी आता हजार गायी, हार, रथ, स्वत:ची कन्या आणि राय्क्व जिथे राहतात ते गाव घेऊन पुन्हा राय्क्व यांच्याकडे गेले. त्यांनी पुन्हा विनंती केली, "माझ्या या सर्व भेटी स्वीकारा आणि मला उपदेश द्या." राय्क्व यांनी त्यांच्या कन्येच्या तोंडाला स्पर्श केला आणि म्हणाले, "हे शूद्र, हे सर्व तू घेऊन जा. या तोंडाने तू त्यांना पोसशील." त्या गावात राय्क्व जिथे राहिले, तिथे 'राय्क्वाची पाने' म्हणून ओळख निर्माण झाली. मग राय्क्व यांनी त्याला सांगितले: "हे पाहा, वायू हा सर्व गोष्टींना आपल्यात सामावून घेतो. अग्नी विझला की तो वायूत विलीन होतो. सूर्य अस्ताला गेला की तो वायूत विलीन होतो. चंद्रही अस्ताला गेला की वायूत विलीन होतो. पाणी आटले की तेही वायूत विलीन होते. देवतांच्या दृष्टीने वायू हा सर्वांचा ग्राही आहे. आता, आत्म्याच्या दृष्टीने बघितले तर, प्राण हा सर्वांचा ग्राही आहे. माणूस झोपला की त्याची वाणी, दृष्टी, श्रवण आणि मन हे सर्व प्राणात विलीन होतात. म्हणून प्राण हा सर्वांचा ग्राही आहे. देवतांमध्ये वायू, आणि प्राण्यांमध्ये प्राण, हे दोन ग्राही आहेत." त्यानंतर एक प्रसंग घडला. शौनक कापेय आणि अभिप्रतारी काक्षसेनी हे दोन थोर ऋषी यजमान म्हणून बसले होते. त्यांच्या दरबारात एक ब्रह्मचारी अन्नासाठी आला, पण त्यांनी त्याला काही दिले नाही. त्या ब्रह्मचारीने विचारले, "महात्म्यांमध्ये चार जण आहेत, कोण जागृत आहे, जगाचा रक्षक आहे? कापेय, मर्त्यांना तो दिसत नाही. अभिप्रतारी, तो अनेक रूपात राहतो. ज्याला हे अन्न दिले जाते, तो कोण?" शौनक कापेय यांनी मनन केले आणि जाणले, "स्वतः आत्मा हा देव आणि प्राण्यांचा कर्ता आहे, सोन्यासारख्या दातांनी, तेजस्वी, द्वेषरहित. त्याची महती अमाप आहे. जो अन्न देत नाही, त्याला आम्ही ब्रह्मचारी म्हणून पूजतो. त्याला अन्न द्या." मग त्यांनी त्या ब्रह्मचारीला दहा भागांत अन्न दिले. म्हणून सर्व दिशांना दहा भाग अन्नाचे केले जातात. यालाच 'विराट', अन्नाचा अधिपती असे म्हणतात. जो हे जाणतो, तो सर्वत्र अन्नाचा भोगकर्ता होतो. यानंतर सत्यकाम जबाल याची कथा येते. सत्यकामाने आपल्या आईला विचारले, "आई, मला ब्रह्मचर्याचे जीवन जगायचे आहे. माझे गोत्र काय?" आईने उत्तर दिले, "मला तुझे गोत्र माहित नाही. तरुणपणी मी अनेकांची सेवा केली, त्याच वेळी तू मला प्राप्त झाला. माझे नाव जबाला, तुझे नाव सत्यकाम. म्हणून तू स्वत:ला 'सत्यकाम जबालाचा पुत्र' असे सांग." सत्यकाम गौतम हारीद्रुमत ऋषीकडे गेला आणि म्हणाला, "मला ब्रह्मचर्याचे जीवन घ्यायचे आहे. कृपया मला स्वीकारा." ऋषींनी विचारले, "मुला, तुझे गोत्र काय?" सत्यकामाने आईचे सांगणे जसेच्या तसे सांगितले. गौतम ऋषी म्हणाले, "जो खोटे बोलत नाही, तोच ब्राह्मण असतो. लाकूड आण आणि माझ्या आश्रमात राहा." नंतर गौतम ऋषींनी चारशे दुर्बल गायी सत्यकामाच्या हवाली केल्या आणि सांगितले, "हे गायी हजार होतील, तेव्हाच परत ये." सत्यकाम अनेक वर्षे गायी राखत राहिला. अखेर गायी हजार झाल्या. तेव्हा एक बैल त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "सत्यकाम, आता गायी हजार झाल्या आहेत. आपल्याला गुरुकुलात परत जायचे आहे." बैलाने त्याला ब्रह्माचे एक पाद (चतुर्थांश) सांगितले: "पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर—ही चार दिशा म्हणजे ब्रह्माचा एक पाद, 'तेजस्वी' नावाचा." "जो या चार पादांना 'तेजस्वी' म्हणून जाणतो, तो या जगात तेजस्वी होतो, तेजस्वी लोकांना जिंकतो." पुढच्या दिवशी, सत्यकामाने गायी पुढे हाकल्या. त्या दिवशी अग्नीने त्याला दुसरा पाद सांगितला: "पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, समुद्र—ही चार पाद म्हणजे 'अनंत' नावाचा ब्रह्माचा एक भाग." जो याला 'अनंत' म्हणून जाणतो, तो या जगात अनंत होतो. तिसऱ्या दिवशी, हंस त्याच्याजवळ आला आणि तिसरा पाद सांगितला: "अग्नी, सूर्य, चंद्र, वीज—ही चार पाद 'दीप्तिमान' नावाचा ब्रह्माचा एक भाग." जो याला 'दीप्तिमान' म्हणून जाणतो, तो या जगात दीप्तिमान होतो. चौथ्या दिवशी, जलकाक (प्लवक) पक्षी आला आणि चौथा पाद सांगितला: "प्राण, दृष्टी, श्रवण, मन—ही चार पाद 'आश्रय' नावाचा ब्रह्माचा एक भाग." जो याला 'आश्रय' म्हणून जाणतो, तो या जगात आश्रय होतो. अशा प्रकारे सत्यकाम गुरुकुलात परतला. त्याचा गुरु त्याला म्हणाला, "सत्यकाम, तू ब्रह्मज्ञानी आहेस. तुला हे ज्ञान कोणी दिले?" सत्यकाम म्हणाला, "माझ्या गुरूच्या तोंडूनच मी अंतिम ज्ञान ऐकू इच्छितो. कारण ऋषींनी सांगितले आहे, खरे ज्ञान गुरूकडूनच मिळते." गुरूंनी त्याला सांगितले, "यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही." यानंतर उपकोसल कमलायन याची कथा येते. तो सत्यकाम जबाल यांचा शिष्य होता. बारा वर्षे त्याने यज्ञाग्नीची सेवा केली. इतर शिष्यांना गुरु घरी पाठवतात, पण उपकोसलला पाठवत नाहीत. त्यांच्या पत्नीने सांगितले, "हा शिष्य तप करतो, अग्नीची सेवा करतो. त्याला अग्नी बोलण्याआधी तुम्हीच उपदेश करा." पण गुरु प्रवासाला निघून गेले. उपकोसल उपवास करू लागला. गुरुंच्या पत्नीने विचारले, "मुला, तू अन्न का घेत नाहीस?" उपकोसल म्हणाला, "या शरीरात अनेक इच्छांचे मार्ग आहेत, त्या दुःखांनी भरलेल्या आहेत. मी त्याने भरलो आहे, म्हणून अन्न घेणार नाही." तेव्हा अग्नीने म्हणाले, "हा शिष्य तप करतो, आमची सेवा करतो. आपण त्याला शिकवू." मग त्यांनी उपकोसलला सांगितले, "प्राण म्हणजे ब्रह्म, आकाश म्हणजे ब्रह्म, द्युलोक म्हणजे ब्रह्म." उपकोसल म्हणाला, "मला प्राण म्हणजे ब्रह्म हे माहित आहे, पण आकाश आणि द्युलोक याबद्दल मला माहिती नाही." अग्नी म्हणाले, "जे आकाश आहे, तेच द्युलोक आहे." अशा प्रकारे त्यांनी त्याला प्राण आणि आकाशाचे ज्ञान दिले. ही कथा उपनिषदेतील महान सत्यांचा, गुरू-शिष्य परंपरेचा आणि साधकाच्या प्रामाणिकतेचा सुंदर आदर्श आहे.