छान्दोग्योपनिषद्

या उपनिषदातील गूढ आणि पवित्र ज्ञान सांगणारी कथा अशी आहे— या विश्वातील प्रत्येक घटकात साक्षात् साङ्गीतिक स्वरांचा आणि अक्षरांचा अद्भुत संबंध आहे. या जगाचा ‘हा’ हा ध्वनी आहे; वायू म्हणजे ‘इकार’; चंद्र म्हणजे ‘कार’; आत्मा म्हणजे ‘हकार’; आणि अग्नी म्हणजे ‘इकार’. सूर्य हा ‘ऊकार’ आहे; आह्वान म्हणजे ‘एकार’; सर्व देवता म्हणजे ‘औहोइकार’; प्रजापती म्हणजे ‘हिंककार’; प्राण म्हणजे स्वर; अन्न म्हणजे ‘या’; आणि वाणी म्हणजे विराज. स्तोभ म्हणजे संचर आणि हुंकार. ज्याला या सामनांच्या उपनिषदाचे ज्ञान आहे, त्याला वाणी दूध देते; तो अन्नाचा स्वामी होतो आणि अन्न खाऊ शकतो. सामनाचा संपूर्ण उपासना शुभ आहे; जे शुभ आहे, त्याला सामन म्हणतात, जे अशुभ आहे, त्याला ‘नसामन’ म्हणतात. सामनाने उपासना केल्यास, ‘त्याने उत्तम प्रकारे सामनाने उपासना केली’ असे म्हणतात; नसामनाने केल्यास, ‘त्याने योग्य रीतीने उपासना केली नाही’ असे म्हणतात. जेव्हा काही चांगले घडते, तेव्हा लोक म्हणतात, “साम, आमच्यासाठी!”—ते शुभ आहे; जेव्हा काही वाईट घडते, तेव्हा म्हणतात, “नसाम, आमच्यासाठी!”—ते अशुभ आहे. जो व्यक्ती सामनाला ‘अशुभ सामन’ म्हणून जाणून उपासना करतो, त्याच्याकडे अधर्माचरण करणारे लोकही नम्रतेने येतात आणि झुकतात. पुढे, पंचपदी सामनाची उपासना विविध विश्वात कशी करावी हे सांगितले आहे. पृथ्वी म्हणजे ‘हिंककार’, अग्नी म्हणजे ‘प्रस्ताव’, आकाश म्हणजे ‘उद्गीथ’, सूर्य म्हणजे ‘प्रतिहार’, आणि स्वर्ग म्हणजे ‘निधान’—हे उच्च लोकांमध्ये आहे. उलट क्रमाने, स्वर्ग म्हणजे ‘हिंककार’, सूर्य म्हणजे ‘प्रस्ताव’, आकाश म्हणजे ‘उद्गीथ’, अग्नी म्हणजे ‘प्रतिहार’, आणि पृथ्वी म्हणजे ‘निधान’. जो या प्रकारे पंचपदी सामनाचा ध्यान करतो, त्याला दोन्ही—उच्च आणि नीच—लोकांची प्राप्ती होते. पंचपदी सामनाचा ध्यान पर्जन्यात कसा करावा? पूर्व दिशेचा वायू म्हणजे ‘हिंककार’, तयार होणारे मेघ म्हणजे ‘प्रस्ताव’, पाऊस पडतो तेव्हा ‘उद्गीथ’, विजा चमकतात आणि वादळ होते तेव्हा ‘प्रतिहार’, आणि जे पाऊस गोळा होते ते ‘निधान’. जो या प्रकारे ध्यान करतो, त्याच्या इच्छेप्रमाणे पाऊस पडतो. सर्व जलांमध्ये पंचपदी सामनाचे ध्यान कसे करावे? जमणारा मेघ म्हणजे ‘हिंककार’, पाऊस पडतो तेव्हा ‘प्रस्ताव’, पूर्वेकडे वाहणाऱ्या नद्या म्हणजे ‘उद्गीथ’, पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या नद्या म्हणजे ‘प्रतिहार’, आणि ‘निधान’. जो या प्रकारे ध्यान करतो, तो जलाचा स्वामी होतो, जल त्याला मिळते. ऋतूंमध्ये पंचपदी सामनाचे ध्यान कसे करावे? वसंत म्हणजे ‘हिंककार’, ग्रीष्म म्हणजे ‘प्रस्ताव’, वर्षा म्हणजे ‘उद्गीथ’, शरद म्हणजे ‘प्रतिहार’, आणि हेमंत म्हणजे ‘निधान’. जो या प्रकारे ध्यान करतो, त्याला सर्व ऋतू प्राप्त होतात; तो ऋतूंचा स्वामी होतो. पशूंमध्ये पंचपदी सामनाचे ध्यान कसे करावे? शेळ्या म्हणजे ‘हिंककार’, मेंढ्या म्हणजे ‘प्रस्ताव’, गायी म्हणजे ‘उद्गीथ’, घोडे म्हणजे ‘प्रतिहार’, आणि मनुष्य म्हणजे ‘निधान’. जो या प्रकारे ध्यान करतो, त्याला पशू मिळतात; तो पशूंचा स्वामी होतो. प्राणांमध्ये सर्वोच्च पंचपदी सामनाचे ध्यान कसे करावे? प्राण म्हणजे ‘हिंककार’, वाणी म्हणजे ‘प्रस्ताव’, डोळा म्हणजे ‘उद्गीथ’, कान म्हणजे ‘प्रतिहार’, आणि मन म्हणजे ‘निधान’. जो या प्रकारे ध्यान करतो, तो सर्वोच्च बनतो; सर्वोच्च लोकांना प्राप्त होतो. आता सप्तपदी सामनाचे ध्यान वाणीमध्ये कसे करावे? वाणीतील ‘हं’ म्हणजे ‘हिंककार’, बाहेर जाणारे म्हणजे ‘प्रस्ताव’, येणारे म्हणजे ‘आदि’, उगवणारे म्हणजे ‘उद्गीथ’, परतणारे म्हणजे ‘प्रतिहार’, जवळ येणारे म्हणजे ‘उपद्रव’, आणि समाप्त होणारे म्हणजे ‘निधान’. जो या प्रकारे वाणीमध्ये सप्तपदी सामनाचे ध्यान करतो, त्याला वाणी दूध देते; तो अन्नाचा स्वामी होतो आणि अन्न खाऊ शकतो. सूर्याला सप्तपदी सामन म्हणून ध्यान करावे—संपूर्ण सामनाने, “ते माझ्याकडे येवो, ते माझ्याकडे परत येवो” अशी पूर्ण सामनाची उपासना करावी. सर्व प्राणी सूर्यावर अवलंबून आहेत. सूर्याच्या उगवण्यापूर्वी ‘हिंककार’ असतो, आणि त्यावर पशू अवलंबून असतात; म्हणून ते ‘हिंककार’ उच्चारतात. पहिल्या उगवण्याच्या वेळी ‘प्रस्ताव’ असतो, त्यावर मानव जोडलेले असतात; म्हणून, जे स्तुती करतात, ते ‘प्रस्ताव’ भागाचे लाभार्थी असतात. मिश्रणाच्या वेळी ‘आदि’ असतो, त्यावर पक्षी जोडलेले असतात; म्हणून, पक्षी आकाशात उडतात, ते ‘आदि’ भागाचे लाभार्थी असतात. मध्यान्हीच्या वेळी ‘उद्गीथ’ असतो, त्यावर देव जोडलेले असतात; म्हणून, प्रजापतीचे श्रेष्ठ पुत्र ‘उद्गीथ’ भागाचे लाभार्थी असतात. मध्यान्हानंतर आणि दुपारपूर्वी ‘प्रतिहार’ असतो, त्यावर कुशे जोडलेले असतात; म्हणून, कुशे गोळा होतात, ते ‘प्रतिहार’ भागाचे लाभार्थी असतात. दुपारनंतर आणि सूर्यास्तापूर्वी ‘उपद्रव’ असतो, त्यावर वन्य प्राणी जोडलेले असतात; म्हणून, ते माणसाला पाहून जंगलात किंवा खोलीत पळतात, ते ‘उपद्रव’ भागाचे लाभार्थी असतात. सूर्यास्ताच्या वेळी ‘निधान’ असतो, त्यावर पितर जोडलेले असतात; म्हणून, ते विश्रांती घेतात, ते ‘निधान’ भागाचे लाभार्थी असतात. अशा प्रकारे सूर्याची सप्तपदी सामन म्हणून उपासना केली जाते. सप्तपदी सामनाचे ध्यान स्वतःच्या प्रमाणात आणि मृत्यूवर विजय मिळवण्यासाठी कसे करावे? ‘हिंककार’ आणि ‘प्रस्ताव’ प्रत्येकी तीन अक्षरांचे आहेत—दोन्ही समान आहेत. ‘आदि’ दोन अक्षरांचे, ‘प्रतिहार’ चार अक्षरांचे—दोन्ही मिळून समान आहेत. ‘उद्गीथ’ तीन अक्षरांचे, ‘उपद्रव’ चार अक्षरांचे—तीन तीन समान, एक अक्षर शिल्लक, मिळून तीन अक्षरे—दोन्ही समान आहेत. ‘निधान’ तीन अक्षरांचे—म्हणून तेही समान आहे. एकूण बत्तीस अक्षरे आहेत. एकवीस अक्षरांनी सूर्य प्राप्त होतो; कारण सूर्य म्हणजे एकवीस. बत्तीस अक्षरांनी सर्वोच्च सूर्य प्राप्त होतो; ते म्हणजे स्वर्ग, दुःखमुक्त लोक. सूर्याच्या विजयाची प्राप्ती होते; त्यापलीकडे, सूर्याच्या विजयावर मात करून, विजय प्राप्त होतो—जो या प्रकारे सप्तपदी सामनाचे ध्यान करतो, तो सामनाचा ध्यान करतो. मन म्हणजे ‘हिंककार’, वाणी म्हणजे ‘प्रस्ताव’, डोळा म्हणजे ‘उद्गीथ’, कान म्हणजे ‘प्रतिहार’, श्वास म्हणजे ‘निधान’—हे गायत्री स्वरूप प्राणांमध्ये विणलेले आहे. जो या प्रकारे प्राणांमध्ये विणलेली गायत्री जाणतो, तो दीर्घायुषी, पूर्ण आयुष्याचा, संतती व पशुधनात महान, कीर्ती आणि मनात महान होतो—हीच आचार्याची शिकवण आहे. अशा प्रकारे, सामनाचे विविध स्वरूप, त्याचे विश्वातील, ऋतूतील, जलातील, पशूंमध्ये, प्राणांमध्ये आणि सूर्याशी असलेले संबंध, त्याच्या ध्यानाने मिळणारे फल, हे सर्व या उपनिषदाने अत्यंत पवित्र आणि गूढ रीतीने सांगितले आहे.