സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തꣳ ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച നാഹ ഖല്വയം ഭഗവ ഏവꣳ സംപ്രത്യാത്മാനം ജാനാത്യയമഹമസ്മീതി നോ ഏവേമാനി ഭൂതാനി വിനാശമേവാപീതോ ഭവതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
അവന് കയറ്റിനുള്ളി വീണ്ടും തിരിച്ചു വന്നു. പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ച് തിരിച്ചു വന്നു. എന്താണ് തിരിച്ചു വരാന് കാരണം?' അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവന്, ഈ അവസ്ഥയില് അവന് 'ഞാനിതാണ്' എന്ന് തന്നെ അറിയുന്നില്ല; ഈ ജീവികള് അവനോട് നശിക്കുന്നതുമില്ല. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.'
മഘവന്മര്ത്യം വാ ഇദꣳ ശരീരമാത്തം മൃത്യുനാ തദസ്യാമൃതസ്യാശരീരസ്യാത്മനോഽധിഷ്ഠാനമാത്തോ വൈ സശരീരഃ പ്രിയാപ്രിയാഭ്യാം ന വൈ സശരീരസ്യ സതഃ പ്രിയാപ്രിയയോരപഹതിരസ്ത്യശരീരം വാവ സന്തം ന പ്രിയാപ്രിയേ സ്പൃശതഃ
മഘവന്, ഈ മനുഷ്യശരീരം മരണത്തിന് കീഴ്പ്പെടുന്നതാണ്. അതാണ് അമൃതമായ, ശരീരമില്ലാത്ത ആത്മാവിന്റെ ആധാരം. ശരീരമുള്ളവന് സുഖദുഃഖങ്ങള്ക്ക് വിധേയനാണ്; ശരീരമുള്ളവന് സുഖത്തിനും ദുഃഖത്തിനും മോചനം ഇല്ല. ശരീരമില്ലാത്തവന് സുഖവും ദുഃഖവും സ്പര്ശിക്കില്ല.
അശരീരോ വായുരഭ്രം വിദ്യുത്സ്തനയിത്നുരശരീരാണ്യേതാനി തദ്യഥൈതാന്യമുഷ്മാദാകാശാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസംപദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യന്തേ
വായു ശരീരമില്ലാത്തതാണ്, മേഘം, മിന്നല്, ഇടിമുഴക്കം ഇവയും ശരീരമില്ലാത്തവയാണ്. അവ ആകാശത്തില് നിന്ന് ഉദിച്ച് പരമജ്യോതി പ്രാപിച്ച് സ്വരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു.
അഥ യോ വേദേദം മന്വാനീതി സാത്മാ മനോഽസ്യ ദൈവം ചക്ഷുഃ സ വാ ഏഷ ഏതേന ദൈവേന ചക്ഷുഷാ മനസൈതാന്കാമാന്പശ്യന്രമതേ യ ഏതേ ബ്രഹ്മലോകേ
'ഞാന് ഇത് ചിന്തിക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് ചിന്തയ്ക്കുള്ള ആത്മാവാണ്, മനസ്സാണ് അവന്റെ ദൈവികം കണ്ണ്. ഈ ദൈവിക കണ്ണിലൂടെ മനസ്സുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ ആഗ്രഹങ്ങളെ കണ്ടു അവയില് ആനന്ദിക്കുന്നു.
തം വാ ഏതം ദേവാ ആത്മാനമുപാസതേ തസ്മാത്തേഷാꣳ സര്വേ ച ലോകാ ആത്താഃ സര്വേ ച കാമാഃ സ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഹ പ്രജാപതിരുവാച പ്രജാപതിരുവാച
ദേവന്മാര് ഈ ആത്മാവിനെ ആരാധിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അവര്ക്ക് എല്ലാ ലോകങ്ങളും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കുന്നത്. ഈ ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞ് പിന്തുടരുന്നവന് എല്ലാ ലോകങ്ങളും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു.
ശ്യാമാച്ഛബലം പ്രപദ്യേ ശബലാച്ഛ്യാമം പ്രപദ്യേഽശ്വ ഇവ രോമാണി വിധൂയ പാപം ചന്ദ്ര ഇവ രാഹോര്മുഖാത്പ്രമുച്യ ധൂത്വാ ശരീരമകൃതം കൃതാത്മാ ബ്രഹ്മലോകമഭിസംഭവാമീത്യഭിസംഭവാമീതി
ഏവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി നോ ഏവാന്യത്രൈതസ്മാദ്വസാപരാണി പഞ്ച വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി പഞ്ച വര്ഷാണ്യുവാസ താന്യേകശതꣳ സംപേദുരേതത്തദ്യദാഹുരേകശതꣳ ഹ വൈ വര്ഷാണി മഘവാന്പ്രജാപതൌ ബ്രഹ്മചര്യമുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച
'അതെ, മഘവന്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. 'ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും, ഇതില് നിന്ന് വേറെയല്ല. നീ ഇനി അഞ്ചു വര്ഷം കൂടി ഇവിടെ താമസിക്കണം.' അങ്ങനെ അവന് അഞ്ചു വര്ഷം കൂടി അവിടെയിരുന്നു. ആകെ നൂറു വര്ഷം പൂര്ത്തിയായി. അങ്ങനെ മഘവാന് പ്രജാപതിയുടെ അടുക്കല് നൂറു വര്ഷം ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ചു. പിന്നെ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
ഏവമേവൈഷ സംപ്രസാദോഽസ്മാച്ഛരീരാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസംപദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യതേ സ ഉത്തമപുരുഷഃ സ തത്ര പര്യേതി ജക്ഷത്ക്രീഡന്രമമാണഃ സ്ത്രീഭിര്വാ യാനൈര്വാ ജ്ഞാതിഭിര്വാ നോപജനꣳ സ്മരന്നിദꣳ ശരീരꣳ സ യഥാ പ്രയോഗ്യ ആചരണേ യുക്ത ഏവമേവായമസ്മിഞ്ഛരീരേ പ്രാണോ യുക്തഃ
അത് പോലെ തന്നെ, ഈ സമാധാനിയായവന് ഈ ശരീരത്തില് നിന്ന് ഉദിച്ച് പരമജ്യോതി പ്രാപിച്ച് സ്വരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു. അവനാണ് പരമപുരുഷന്. അവിടെ അവന് ഭക്ഷിച്ചു, കളിച്ചു, സ്ത്രീകളോടോ, രഥങ്ങളോടോ, ബന്ധുക്കളോടോ ആനന്ദിച്ചു സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഈ ശരീരം അവന് ഓര്ക്കുന്നില്ല. ഒരു കുതിരയെ രഥത്തില് ചേര്ത്തതുപോലെ, ഈ പ്രാണന് ഈ ശരീരത്തില് ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു.
അഥ യത്രൈതദാകാശമനുവിഷണ്ണം ചക്ഷുഃ സ ചാക്ഷുഷഃ പുരുഷോ ദര്ശനായ ചക്ഷുരഥ യോ വേദേദം ജിഘ്രാണീതി സ ആത്മാ ഗന്ധായ ഘ്രാണമഥ യോ വേദേദമഭിവ്യാഹരാണീതി സ ആത്മാഭിവ്യാഹാരായ വാഗഥ യോ വേദേദꣳ ശൃണവാനീതി സ ആത്മാ ശ്രവണായ ശ്രോത്രമ്
ഇനി, കണ്ണ് ആകാശത്തില് ലയിച്ചാല് കാഴ്ചയ്ക്ക് കണ്ണുമായി ബന്ധമുള്ള പുരുഷന് ഉണ്ട്. 'ഞാന് ഇത് വാസനയെടുക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് വാസനയ്ക്കുള്ള ആത്മാവാണ്, മൂക്ക് വാസനയ്ക്ക് ഉപകരിക്കുന്നു. 'ഞാന് ഇത് സംസാരിക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് സംസാരത്തിനുള്ള ആത്മാവാണ്, വായ് സംസാരത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നു. 'ഞാന് ഇത് കേള്ക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് ശ്രവണത്തിനുള്ള ആത്മാവാണ്, ചെവി ശ്രവണത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നു.
കറുപ്പില് നിന്ന് നിറമുള്ളതിലേക്കാണ് ഞാൻ അഭയം തേടുന്നത്; നിറമുള്ളതില് നിന്ന് കറുപ്പിലേക്കാണ് ഞാൻ അഭയം തേടുന്നത്. കുതിര തന്റെ രോമം ഇളകുന്നതുപോലെയും, ചന്ദ്രന് രാഹുവിന്റെ വായില് നിന്ന് മോചിതനാകുന്നതുപോലെയും, പാപം തള്ളിക്കളഞ്ഞ്, ശരീരം വിട്ട്, ആത്മാവില് ഉറച്ചവനായി ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു — അങ്ങനെ അവന് പ്രാപിക്കുന്നു.
ആകാശോ വൈ നാമ നാമരൂപയോര്നിര്വഹിതാ തേ യദന്തരാ തദ്ബ്രഹ്മ തദമൃതꣳ സ ആത്മാ പ്രജാപതേഃ സഭാം വേശ്മ പ്രപദ്യേ യശോഽഹം ഭവാമി ബ്രാഹ്മണാനാം യശോ രാജ്ഞാം യശോ വിശാം യശോഽഹമനുപ്രാപത്സി സ ഹാഹം യശസാം യശഃ ശ്യേതമദത്കമദത്കꣳ ശ്യേതം ലിന്ദു മാഭിഗാം ലിന്ദു മാഭിഗാമ്
നാമവും രൂപവും വ്യാപിക്കുന്നതാണ് ആകാശം. അവയുടെ ഇടയില് ഉള്ളതാണ് ബ്രഹ്മം, അതാണ് അമൃതം, അതാണ് പ്രജാപതിയുടെ ആത്മാവ്. പ്രജാപതിയുടെ സഭയിലും വീട്ടിലും ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു. ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരില് പ്രശസ്തനാകുന്നു, രാജാക്കന്മാരില് പ്രശസ്തനാകുന്നു, ജനങ്ങളില് പ്രശസ്തനാകുന്നു. പ്രശസ്തന്മാരില് ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായി ഞാൻ എത്തി. ഈ പ്രശസ്തി എന്നില് നിന്നു വിട്ടുപോകരുത്; ഈ ചന്ദ്രന് എന്നില് നിന്നു വിട്ടുപോകരുത്.
തദ്ധൈതദ്ബ്രഹ്മാ പ്രജാപതയേ ഉവാച പ്രജാപതിര്മനവേ മനുഃ പ്രജാഭ്യഃ ആചാര്യകുലാദ്വേദമധീത്യ യഥാവിധാനം ഗുരോഃ കര്മാതിശേഷേണാഭിസമാവൃത്യ കുടുമ്ബേ ശുചൌ ദേശേ സ്വാധ്യായമധീയാനോ ധര്മികാന്വിദധദാത്മനി സര്വൈന്ദ്രിയാണി സംപ്രതിഷ്ഠാപ്യാഹിꣳസന്സര്വ ഭൂതാന്യന്യത്ര തീര്ഥേഭ്യഃ സ ഖല്വേവം വര്തയന്യാവദായുഷം ബ്രഹ്മലോകമഭിസംപദ്യതേ ന ച പുനരാവര്തതേ ന ച പുനരാവര്തതേ
ഇതാണു ബ്രഹ്മാവ് പ്രജാപതിയെ ഉപദേശിച്ചത്, പ്രജാപതി മനുവിനെയും, മനു തന്റെ സന്തതികളെയും ഉപദേശിച്ചു. ഗുരുവിന്റെ വീട്ടിൽ വേദം പഠിച്ചു, ഗുരുവിന് വേണ്ടിയുള്ള എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും ശരിയായി പൂർത്തിയാക്കി, കുടുംബത്തോടൊപ്പം ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത് താമസിച്ച്, സ്വധ്യായം തുടരുകയും, ധർമ്മപാലനത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആത്മാവിൽ ഏകീകരിക്കുകയും വേണം. തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഒഴികെ മറ്റെല്ലാ ജീവികളെയും ഹാനി ചെയ്യാതിരിക്കുക. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചാൽ, ജീവകാലം മുഴുവൻ ഈ രീതിയിൽ നടന്ന്, ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുകയും, അവിടെനിന്ന് പിന്നെ തിരികെ വരേണ്ടതില്ല, തിരികെ വരേണ്ടതില്ല.