അഥ യത്രൈതദബലിമാനം നീതോ ഭവതി തമഭിത ആസീനാ ആഹുര്ജാനാസി മാം ജാനാസി മാമിതി സ യാവദസ്മാച്ഛരീരാദനുത്ക്രാന്തോ ഭവതി താവജ്ജാനാതി
ശരീരത്തിന് ശക്തികുറയുന്ന അവസ്ഥയിലാകുമ്പോൾ, അടുത്ത് ഇരിക്കുന്നവർ ചോദിക്കും: 'നീ എന്നെ അറിയാമോ? എന്നെ അറിയാമോ?' ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആത്മാവ് പുറത്ത് പോകുന്നതുവരെ അവൻ അറിയുന്നു.
അഥ യത്രൈതദസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമത്യഥൈതൈരേവ രശ്മിഭിരൂര്ധ്വമാക്രമതേ സ ഓമിതി വാ ഹോദ്വാ മീയതേ സ യാവത്ക്ഷിപ്യേന്മനസ്താവദാദിത്യം ഗച്ഛത്യേതദ്വൈ ഖലു ലോകദ്വാരം വിദുഷാം പ്രപദനം നിരോധോഽവിദുഷാമ്
ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആത്മാവ് പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ, അവൻ ഈ കിരണങ്ങൾ വഴി മുകളിലേക്ക് കയറുന്നു. 'ഓം' എന്ന ശബ്ദത്തോടെ അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. മനസ്സ് വേഗമുള്ളതുവരെ അവൻ സൂര്യനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. ഇതാണ് ലോകങ്ങളിലേക്കുള്ള വാതിൽ: ജ്ഞാനികൾക്കു വഴി, അജ്ഞന്മാർക്കു തടസ്സം.
തദേഷ ശ്ലോകഃ। ശതം ചൈകാ ച ഹൃദയസ്യ നാഡ്യസ്താസാം മൂര്ധാനമഭിനിഃസൃതൈകാ । തയോര്ധ്വമായന്നമൃതത്വമേതി വിഷ്വങ്ങന്യാ ഉത്ക്രമണേ ഭവന്ത്യുത്ക്രമണേ ഭവന്തി
ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്: ഹൃദയത്തിൽ നൂറും ഒന്ന് നാഡികളുണ്ട്; അവയിൽ ഒന്ന് തലയിൽ കയറുന്നു. അതിലൂടെ മുകളിലേക്ക് പോകുന്നവൻ അമൃതത നേടുന്നു; മറ്റെല്ലാ നാഡികളും പുറത്ത് പോകുന്നതിനാണ്.
യ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസങ്കല്പഃ സോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സ വിജിജ്ഞാസിതവ്യഃ സ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഹ പ്രജാപതിരുവാച
പാപരഹിതനും വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും മരണമില്ലാത്തതും ദുഃഖമില്ലാത്തതും വിശപ്പുമില്ലാത്തതും ദാഹമില്ലാത്തതും സത്യമായ ആഗ്രഹവും സത്യമായ മനസ്സുമുള്ളതുമായ ആത്മാവാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, അറിയേണ്ടത്. ആ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു — ഇങ്ങനെ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു.
തദ്ധോഭയേ ദേവാസുരാ അനുബുബുധിരേ തേ ഹോചുര്ഹന്ത തമാത്മാനമന്വേച്ഛാമോ യമാത്മാനമന്വിഷ്യ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാനിതീന്ദ്രോ ഹൈവ ദേവാനാമഭിപ്രവവ്രാജ വിരോചനോഽസുരാണാം തൌ ഹാസംവിദാനാവേവ സമിത്പാണീ പ്രജാപതിസകാശമാജഗ്മതുഃ
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഇത് കേട്ടു. അവർ പറഞ്ഞു: 'നമുക്ക് ആ ആത്മാവിനെ അന്വേഷിക്കാം; അതിനെ അറിയുമ്പോൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും നേടാം.' ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രനും അസുരന്മാരിൽ വിരോചനനും ഇന്ധനം കൈയിൽ പിടിച്ച് പ്രജാപതിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു.
തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച യ ഏഷോഽക്ഷിണി പുരുഷോ ദൃശ്യത ഏഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേത്യഥ യോഽയം ഭഗവോഽപ്സു പരിഖ്യായതേ യശ്ചായമാദര്ശേ കതമ ഏഷ ഇത്യേഷ ഉ ഏവൈഷു സര്വേഷ്വന്തേഷു പരിഖ്യായത ഇതി ഹോവാച
പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'കണ്ണിൽ കാണുന്ന ആ പുരുഷനാണ് ആത്മാവ്.' 'ഇത് അമൃതവും ഭയമില്ലാത്തതും ബ്രഹ്മവും ആണു.' അവർ ചോദിച്ചു: 'ഭഗവൻ, വെള്ളത്തിൽ കാണുന്നതോ കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്നതോ അതിൽ ഏതാണ്?' പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'അവയിൽ എല്ലായിടത്തും അതേ ആത്മാവാണ് കാണുന്നത്.'
ഉദശരാവ ആത്മാനമവേക്ഷ്യ യദാത്മനോ ന വിജാനീഥസ്തന്മേ പ്രബ്രൂതമിതി തൌ ഹോദശരാവേഽവേക്ഷാഞ്ചക്രാതേ തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിം പശ്യഥ ഇതി തൌ ഹോചതുഃ സര്വമേവേദമാവാം ഭഗവ ആത്മാനം പശ്യാവ ആ ലോമഭ്യഃ ആനഖേഭ്യഃ പ്രതിരൂപമിതി
വെള്ളം നിറച്ച പാത്രത്തിൽ നോക്കി, അവർ പറഞ്ഞു: 'ഞങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദയവായി പറഞ്ഞുതരിക.' അവർ വെള്ളത്തിൽ നോക്കി. പ്രജാപതി ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എന്താണ് കാണുന്നത്?' അവർ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞങ്ങൾ തലമുടിയിലുമുതൽ നഖംവരെയും മുഴുവൻ തന്നെ പ്രതിഫലനമായി കാണുന്നു.'
തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ ഭൂത്വോദശരാവേഽവേക്ഷേഥാമിതി തൌ ഹ സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ ഭൂത്വോദശരാവേഽവേക്ഷാഞ്ചക്രാതേ തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിം പശ്യഥ ഇതി
പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'നന്നായി അലങ്കരിച്ച്, നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചു, അണിഞ്ഞു വെള്ളപ്പാത്രത്തിൽ നോക്കൂ.' അവർ അങ്ങനെ ചെയ്തു, വെള്ളത്തിൽ നോക്കി. പ്രജാപതി വീണ്ടും ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എന്താണ് കാണുന്നത്?'
തൌ ഹോചതുര്യഥൈവേദമാവാം ഭഗവഃ സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ സ്വ ഏവമേവേമൌ ഭഗവഃ സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതാവിത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി തൌ ഹ ശാന്തഹൃദയൌ പ്രവവ്രജതുഃ
അവർ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ അലങ്കരിച്ച്, നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചു, അണിഞ്ഞിരിക്കുകയോ അതുപോലെയാണ് പ്രതിഫലനത്തിലും.' പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'ഇതാണ് ആത്മാവ്; ഇതാണ് അമൃതവും ഭയമില്ലാത്തതും ബ്രഹ്മവും.' ശാന്തമായ മനസ്സോടെ അവർ പുറപ്പെട്ടു.
തൌ ഹാന്വീക്ഷ്യ പ്രജാപതിരുവാചാനുപലഭ്യാത്മാനമനുവിദ്യ വ്രജതോ യതര ഏതദുപനിഷദോ ഭവിഷ്യന്തി ദേവാ വാസുരാ വാ തേ പരാഭവിഷ്യന്തീതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയ ഏവ വിരോചനോഽസുരാഞ്ജഗാമ തേഭ്യോ ഹൈതാമുപനിഷദം പ്രോവാചാത്മൈവേഹ മഹയ്യ ആത്മാ പരിചര്യ ആത്മാനമേവേഹ മഹയന്നാത്മാനം പരിചരന്നുഭൌ ലോകാവവാപ്നോതീമം ചാമും ചേതി
തസ്മാദപ്യദ്യേഹാദദാനമശ്രദ്ദധാനമയജമാനമാഹുരാസുരോ ബതേത്യസുരാണാꣳ ഹ്യേഷോപനിഷത്പ്രേതസ്യ ശരീരം ഭിക്ഷയാ വസനേനാലങ്കാരേണേതി സꣳസ്കുര്വന്ത്യേതേന ഹ്യമും ലോകം ജേഷ്യന്തോ മന്യന്തേ
അതിനാലാണ് ഇന്നും ഇവിടെ ദാനം ചെയ്യുന്നവനും വിശ്വാസമില്ലാത്തവനും യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവനും 'അസുരൻ' എന്നു പറയുന്നത്. അസുരന്മാരുടെ ഉപദേശം ഇതാണ്: മരിച്ചവരുടെ ശരീരം അന്നം, വസ്ത്രം, അലങ്കാരം എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അവർ പരലോകം ജയിക്കാമെന്ന് കരുതുന്നു.
ഏവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി വസാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണ്യുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച
'അതെ, മഘവന്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. 'ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും. നീ ഇനി മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി ഇവിടെ താമസിക്കണം.' അങ്ങനെ അവന് മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി അവിടെയിരുന്നു. പിന്നെ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
ന വധേനാസ്യ ഹന്യതേ നാസ്യ സ്രാമ്യേണ സ്രാമോ ഘ്നന്തി ത്വേവൈനം വിച്ഛാദയന്തീവാപ്രിയവേത്തേവ ഭവത്യപി രോദിതീവ നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
ഈ ശരീരം മരിച്ചാലും അവന് കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ക്ഷീണം അവനെ തളര്ത്തുന്നില്ല; അവയെല്ലാം അവനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് ദുഃഖം അറിയുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് കരയുന്നതുപോലെയാണ്. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തꣳ ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച തദ്യദ്യപീദം ഭഗവഃ ശരീരമന്ധം ഭവത്യനന്ധഃ സ ഭവതി യദി സ്രാമമസ്രാമോ നൈവൈഷോഽസ്യ ദോഷേണ ദുഷ്യതി
മഘവന്മര്ത്യം വാ ഇദꣳ ശരീരമാത്തം മൃത്യുനാ തദസ്യാമൃതസ്യാശരീരസ്യാത്മനോഽധിഷ്ഠാനമാത്തോ വൈ സശരീരഃ പ്രിയാപ്രിയാഭ്യാം ന വൈ സശരീരസ്യ സതഃ പ്രിയാപ്രിയയോരപഹതിരസ്ത്യശരീരം വാവ സന്തം ന പ്രിയാപ്രിയേ സ്പൃശതഃ
മഘവന്, ഈ മനുഷ്യശരീരം മരണത്തിന് കീഴ്പ്പെടുന്നതാണ്. അതാണ് അമൃതമായ, ശരീരമില്ലാത്ത ആത്മാവിന്റെ ആധാരം. ശരീരമുള്ളവന് സുഖദുഃഖങ്ങള്ക്ക് വിധേയനാണ്; ശരീരമുള്ളവന് സുഖത്തിനും ദുഃഖത്തിനും മോചനം ഇല്ല. ശരീരമില്ലാത്തവന് സുഖവും ദുഃഖവും സ്പര്ശിക്കില്ല.
അശരീരോ വായുരഭ്രം വിദ്യുത്സ്തനയിത്നുരശരീരാണ്യേതാനി തദ്യഥൈതാന്യമുഷ്മാദാകാശാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസംപദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യന്തേ
വായു ശരീരമില്ലാത്തതാണ്, മേഘം, മിന്നല്, ഇടിമുഴക്കം ഇവയും ശരീരമില്ലാത്തവയാണ്. അവ ആകാശത്തില് നിന്ന് ഉദിച്ച് പരമജ്യോതി പ്രാപിച്ച് സ്വരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു.
അഥ യോ വേദേദം മന്വാനീതി സാത്മാ മനോഽസ്യ ദൈവം ചക്ഷുഃ സ വാ ഏഷ ഏതേന ദൈവേന ചക്ഷുഷാ മനസൈതാന്കാമാന്പശ്യന്രമതേ യ ഏതേ ബ്രഹ്മലോകേ
'ഞാന് ഇത് ചിന്തിക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് ചിന്തയ്ക്കുള്ള ആത്മാവാണ്, മനസ്സാണ് അവന്റെ ദൈവികം കണ്ണ്. ഈ ദൈവിക കണ്ണിലൂടെ മനസ്സുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ ആഗ്രഹങ്ങളെ കണ്ടു അവയില് ആനന്ദിക്കുന്നു.
തം വാ ഏതം ദേവാ ആത്മാനമുപാസതേ തസ്മാത്തേഷാꣳ സര്വേ ച ലോകാ ആത്താഃ സര്വേ ച കാമാഃ സ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഹ പ്രജാപതിരുവാച പ്രജാപതിരുവാച
ദേവന്മാര് ഈ ആത്മാവിനെ ആരാധിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അവര്ക്ക് എല്ലാ ലോകങ്ങളും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കുന്നത്. ഈ ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞ് പിന്തുടരുന്നവന് എല്ലാ ലോകങ്ങളും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു.
ശ്യാമാച്ഛബലം പ്രപദ്യേ ശബലാച്ഛ്യാമം പ്രപദ്യേഽശ്വ ഇവ രോമാണി വിധൂയ പാപം ചന്ദ്ര ഇവ രാഹോര്മുഖാത്പ്രമുച്യ ധൂത്വാ ശരീരമകൃതം കൃതാത്മാ ബ്രഹ്മലോകമഭിസംഭവാമീത്യഭിസംഭവാമീതി
തൌ ഹ ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണി ബ്രഹ്മചര്യമൂഷതുസ്തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിമിച്ഛന്താവാസ്തമിതി । തൌ ഹോചതുര്യ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസങ്കല്പഃ സോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സ വിജിജ്ഞാസിതവ്യഃ സ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഭഗവതോ വചോ വേദയന്തേ തമിച്ഛന്താവവാസ്തമിതി
അവർ മുപ്പത്തിരണ്ട് വർഷം ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ചു. പ്രജാപതി ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എന്താണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്?' അവർ പറഞ്ഞു: 'പാപരഹിതനും വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും മരണമില്ലാത്തതും ദുഃഖമില്ലാത്തതും വിശപ്പുമില്ലാത്തതും ദാഹമില്ലാത്തതും സത്യമായ ആഗ്രഹവും സത്യമായ മനസ്സുമുള്ളതുമായ ആത്മാവാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, അറിയേണ്ടത്. ആ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു. ഭഗവൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ഞങ്ങൾ അതാണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്.'
അവർ പോകുന്നത് കണ്ടു പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'അവർ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ലാതെ പോകുന്നു. ഈ ഉപദേശത്തെ ദേവന്മാരോ അസുരന്മാരോ സ്വീകരിച്ചാൽ, അവർ പരാജയപ്പെടും.' ശാന്തഹൃദയനായ വിരോചനം അസുരന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അവർക്കു പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ ആത്മാവിനെ മഹത്വപ്പെടുത്തണം, ആത്മാവിനെ സേവിക്കണം. ആത്മാവിനെ മഹത്വപ്പെടുത്തി സേവിച്ചാൽ, ഇഹലോകവും പരലോകവും നേടാം.'
അഥ ഹേന്ദ്രോഽപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ യഥൈവ ഖല്വയമസ്മിഞ്ഛരീരേ സാധ്വലംകൃതേ സാധ്വലങ്കൃതോ ഭവതി സുവസനേ സുവസനഃ പരിഷ്കൃതേ പരിഷ്കൃത ഏവമേവായമസ്മിന്നന്ധേഽന്ധോ ഭവതി സ്രാമേ സ്രാമഃ പരിവൃക്ണേ പരിവൃക്ണോഽസ്യൈവ ശരീരസ്യ നാശമന്വേഷ നശ്യതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
അപ്പോള് ഇന്ദ്രന് ദേവന്മാരെ കണ്ടെത്താനാവാതെ ഈ ഭയം കണ്ടു: ഈ ശരീരം അലങ്കരിച്ചാല് മനുഷ്യന് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനാകും; നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചാല് നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചവനാകും; ശുദ്ധിയോടെ ആണെങ്കില് ശുദ്ധനാകും. അതുപോലെ, ഈ ശരീരം കുരുടായാല് മനുഷ്യന് കുരുടനാകും; ക്ഷീണിച്ചാല് ക്ഷീണിച്ചവനാകും; പരിക്കേറ്റാല് പരിക്കേറ്റവനാകും. ഈ ശരീരം നശിച്ചാല് അവന് തന്നെ നശിക്കും. ഇവിടെ എനിക്ക് ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തꣳ ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ സാര്ധം വിരോചനേന കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച യഥൈവ ഖല്വയം ഭഗവോഽസ്മിഞ്ഛരീരേ സാധ്വലങ്കൃതേ സാധ്വലങ്കൃതോ ഭവതി സുവസനേ സുവസനഃ പരിഷ്കൃതേ പരിഷ്കൃത ഏവമേവായമസ്മിന്നന്ധേഽന്ധോ ഭവതി സ്രാമേ സ്രാമഃ പരിവൃക്ണേ പരിവൃക്ണോഽസ്യൈവ ശരീരസ്യ നാശമന്വേഷ നശ്യതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
അവന് കയറ്റിനുള്ളി വീണ്ടും തിരിച്ചു വന്നു. പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ മനസ്സിലൊരു സമാധാനത്തോടെ, വിരോചനനോടൊപ്പം ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ച് തിരിച്ചു വന്നു. എന്താണ് തിരിച്ചു വരാന് കാരണം?' അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവന്, ഈ ശരീരം അലങ്കരിച്ചാല് മനുഷ്യന് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനാകും; നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചാല് നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചവനാകും; ശുദ്ധിയോടെ ആണെങ്കില് ശുദ്ധനാകും. അതുപോലെ, ഈ ശരീരം കുരുടായാല് മനുഷ്യന് കുരുടനാകും; ക്ഷീണിച്ചാല് ക്ഷീണിച്ചവനാകും; പരിക്കേറ്റാല് പരിക്കേറ്റവനാകും. ഈ ശരീരം നശിച്ചാല് അവന് തന്നെ നശിക്കും. ഇവിടെ എനിക്ക് ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.'
യ ഏഷ സ്വപ്നേ മഹീയമാനശ്ചരത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയഃ പ്രവവ്രാജ സ ഹാപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ തദ്യദ്യപീദꣳ ശരീരമന്ധം ഭവത്യനന്ധഃ സ ഭവതി യദി സ്രാമമസ്രാമോ നൈവൈഷോഽസ്യ ദോഷേണ ദുഷ്യതി
സ്വപ്നത്തില് മഹത്വം പ്രാപിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്നവന് തന്നെയാണ് ആ ആത്മാവ്, അതാണ് അമൃതം, ഭയമില്ലാത്തത്, അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ അവന് പുറപ്പെട്ടു. ദേവന്മാരെ കണ്ടെത്താനാവാതെ അവന് ഈ ഭയം കണ്ടു: ഈ ശരീരം കുരുടായാലും അവന് കുരുടനാകുന്നില്ല; ക്ഷീണിച്ചാലും അവന് ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങള് അവനെ ബാധിക്കില്ല.
അവന് കയറ്റിനുള്ളി വീണ്ടും തിരിച്ചു വന്നു. പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ച് തിരിച്ചു വന്നു. എന്താണ് തിരിച്ചു വരാന് കാരണം?' അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവന്, ഈ ശരീരം കുരുടായാലും അവന് കുരുടനാകുന്നില്ല; ക്ഷീണിച്ചാലും അവന് ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങള് അവനെ ബാധിക്കില്ല.'
ന വധേനാസ്യ ഹന്യതേ നാസ്യ സ്രാമ്യേണ സ്രാമോ ഘ്നന്തി ത്വേവൈനം വിച്ഛാദയന്തീവാപ്രിയവേത്തേവ ഭവത്യപി രോദിതീവ നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീത്യേവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി വസാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണ്യുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച
ഈ ശരീരം മരിച്ചാലും അവന് കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ക്ഷീണം അവനെ തളര്ത്തുന്നില്ല; അവയെല്ലാം അവനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് ദുഃഖം അറിയുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് കരയുന്നതുപോലെയാണ്. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല. 'അതെ, മഘവന്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. 'ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും. നീ ഇനി മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി ഇവിടെ താമസിക്കണം.' അങ്ങനെ അവന് മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി അവിടെയിരുന്നു. പിന്നെ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
സമസ്തഃ സംപ്രസന്നഃ സ്വപ്നം ന വിജാനാത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയഃ പ്രവവ്രാജ സ ഹാപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ നാഹ ഖല്വയമേവꣳ സംപ്രത്യാത്മാനം ജാനാത്യയമഹമസ്മീതി നോ ഏവേമാനി ഭൂതാനി വിനാശമേവാപീതോ ഭവതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
സമാധാനത്തോടെ മുഴുവനും ലയിച്ചിരിക്കുമ്പോള് സ്വപ്നം പോലും അറിയാത്തവന് തന്നെയാണ് ആ ആത്മാവ്, അതാണ് അമൃതം, ഭയമില്ലാത്തത്, അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ അവന് പുറപ്പെട്ടു. ദേവന്മാരെ കണ്ടെത്താനാവാതെ അവന് ഈ ഭയം കണ്ടു: ഈ അവസ്ഥയില് അവന് 'ഞാനിതാണ്' എന്ന് തന്നെ അറിയുന്നില്ല; ഈ ജീവികള് അവനോട് നശിക്കുന്നതുമില്ല. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തꣳ ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച നാഹ ഖല്വയം ഭഗവ ഏവꣳ സംപ്രത്യാത്മാനം ജാനാത്യയമഹമസ്മീതി നോ ഏവേമാനി ഭൂതാനി വിനാശമേവാപീതോ ഭവതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
അവന് കയറ്റിനുള്ളി വീണ്ടും തിരിച്ചു വന്നു. പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ച് തിരിച്ചു വന്നു. എന്താണ് തിരിച്ചു വരാന് കാരണം?' അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവന്, ഈ അവസ്ഥയില് അവന് 'ഞാനിതാണ്' എന്ന് തന്നെ അറിയുന്നില്ല; ഈ ജീവികള് അവനോട് നശിക്കുന്നതുമില്ല. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.'
ഏവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി നോ ഏവാന്യത്രൈതസ്മാദ്വസാപരാണി പഞ്ച വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി പഞ്ച വര്ഷാണ്യുവാസ താന്യേകശതꣳ സംപേദുരേതത്തദ്യദാഹുരേകശതꣳ ഹ വൈ വര്ഷാണി മഘവാന്പ്രജാപതൌ ബ്രഹ്മചര്യമുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച
'അതെ, മഘവന്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. 'ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും, ഇതില് നിന്ന് വേറെയല്ല. നീ ഇനി അഞ്ചു വര്ഷം കൂടി ഇവിടെ താമസിക്കണം.' അങ്ങനെ അവന് അഞ്ചു വര്ഷം കൂടി അവിടെയിരുന്നു. ആകെ നൂറു വര്ഷം പൂര്ത്തിയായി. അങ്ങനെ മഘവാന് പ്രജാപതിയുടെ അടുക്കല് നൂറു വര്ഷം ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ചു. പിന്നെ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
ഏവമേവൈഷ സംപ്രസാദോഽസ്മാച്ഛരീരാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസംപദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യതേ സ ഉത്തമപുരുഷഃ സ തത്ര പര്യേതി ജക്ഷത്ക്രീഡന്രമമാണഃ സ്ത്രീഭിര്വാ യാനൈര്വാ ജ്ഞാതിഭിര്വാ നോപജനꣳ സ്മരന്നിദꣳ ശരീരꣳ സ യഥാ പ്രയോഗ്യ ആചരണേ യുക്ത ഏവമേവായമസ്മിഞ്ഛരീരേ പ്രാണോ യുക്തഃ
അത് പോലെ തന്നെ, ഈ സമാധാനിയായവന് ഈ ശരീരത്തില് നിന്ന് ഉദിച്ച് പരമജ്യോതി പ്രാപിച്ച് സ്വരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു. അവനാണ് പരമപുരുഷന്. അവിടെ അവന് ഭക്ഷിച്ചു, കളിച്ചു, സ്ത്രീകളോടോ, രഥങ്ങളോടോ, ബന്ധുക്കളോടോ ആനന്ദിച്ചു സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഈ ശരീരം അവന് ഓര്ക്കുന്നില്ല. ഒരു കുതിരയെ രഥത്തില് ചേര്ത്തതുപോലെ, ഈ പ്രാണന് ഈ ശരീരത്തില് ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു.
അഥ യത്രൈതദാകാശമനുവിഷണ്ണം ചക്ഷുഃ സ ചാക്ഷുഷഃ പുരുഷോ ദര്ശനായ ചക്ഷുരഥ യോ വേദേദം ജിഘ്രാണീതി സ ആത്മാ ഗന്ധായ ഘ്രാണമഥ യോ വേദേദമഭിവ്യാഹരാണീതി സ ആത്മാഭിവ്യാഹാരായ വാഗഥ യോ വേദേദꣳ ശൃണവാനീതി സ ആത്മാ ശ്രവണായ ശ്രോത്രമ്
ഇനി, കണ്ണ് ആകാശത്തില് ലയിച്ചാല് കാഴ്ചയ്ക്ക് കണ്ണുമായി ബന്ധമുള്ള പുരുഷന് ഉണ്ട്. 'ഞാന് ഇത് വാസനയെടുക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് വാസനയ്ക്കുള്ള ആത്മാവാണ്, മൂക്ക് വാസനയ്ക്ക് ഉപകരിക്കുന്നു. 'ഞാന് ഇത് സംസാരിക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് സംസാരത്തിനുള്ള ആത്മാവാണ്, വായ് സംസാരത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നു. 'ഞാന് ഇത് കേള്ക്കുന്നു' എന്ന് അറിയുന്നവന് ശ്രവണത്തിനുള്ള ആത്മാവാണ്, ചെവി ശ്രവണത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നു.
കറുപ്പില് നിന്ന് നിറമുള്ളതിലേക്കാണ് ഞാൻ അഭയം തേടുന്നത്; നിറമുള്ളതില് നിന്ന് കറുപ്പിലേക്കാണ് ഞാൻ അഭയം തേടുന്നത്. കുതിര തന്റെ രോമം ഇളകുന്നതുപോലെയും, ചന്ദ്രന് രാഹുവിന്റെ വായില് നിന്ന് മോചിതനാകുന്നതുപോലെയും, പാപം തള്ളിക്കളഞ്ഞ്, ശരീരം വിട്ട്, ആത്മാവില് ഉറച്ചവനായി ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു — അങ്ങനെ അവന് പ്രാപിക്കുന്നു.
ആകാശോ വൈ നാമ നാമരൂപയോര്നിര്വഹിതാ തേ യദന്തരാ തദ്ബ്രഹ്മ തദമൃതꣳ സ ആത്മാ പ്രജാപതേഃ സഭാം വേശ്മ പ്രപദ്യേ യശോഽഹം ഭവാമി ബ്രാഹ്മണാനാം യശോ രാജ്ഞാം യശോ വിശാം യശോഽഹമനുപ്രാപത്സി സ ഹാഹം യശസാം യശഃ ശ്യേതമദത്കമദത്കꣳ ശ്യേതം ലിന്ദു മാഭിഗാം ലിന്ദു മാഭിഗാമ്
നാമവും രൂപവും വ്യാപിക്കുന്നതാണ് ആകാശം. അവയുടെ ഇടയില് ഉള്ളതാണ് ബ്രഹ്മം, അതാണ് അമൃതം, അതാണ് പ്രജാപതിയുടെ ആത്മാവ്. പ്രജാപതിയുടെ സഭയിലും വീട്ടിലും ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു. ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരില് പ്രശസ്തനാകുന്നു, രാജാക്കന്മാരില് പ്രശസ്തനാകുന്നു, ജനങ്ങളില് പ്രശസ്തനാകുന്നു. പ്രശസ്തന്മാരില് ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായി ഞാൻ എത്തി. ഈ പ്രശസ്തി എന്നില് നിന്നു വിട്ടുപോകരുത്; ഈ ചന്ദ്രന് എന്നില് നിന്നു വിട്ടുപോകരുത്.