അഥ യ ആത്മാ സ സേതുര്ധൃതിരേഷാം ലോകാനാമസമ്ഭേദായ നൈതꣳ സേതുമഹോരാത്രേ തരതോ ന ജരാ ന മൃത്യുര്ന ശോകോ ന സുകൃതം ന ദുഷ്കൃതꣳ സര്വേ പാപ്മാനോഽതോ നിവര്തന്തേഽപഹതപാപ്മാ ഹ്യേഷ ബ്രഹ്മലോകഃ
ഈ ആത്മാവാണ് ലോകങ്ങള്ക്ക് ഇടയില് ഒരു പാലംപോലുള്ളത്, അവ തമ്മില് കലരാതിരിക്കാന് അവയെ താങ്ങുന്നു. ഈ പാലം കടക്കുന്നത് ദിവസവും രാത്രിയും അല്ല, വയസ്സും മരണവും അല്ല, ദുഃഖവും അല്ല, നല്ലതും ചീത്തയും അല്ല. എല്ലാ പാപങ്ങളും അവിടെ നിന്ന് തിരിച്ചു പോകുന്നു. പാപരഹിതമായ ബ്രഹ്മലോകം ഇതാണ്.
തസ്മാദ്വാ ഏതꣳ സേതും തീര്ത്വാന്ധഃ സന്നനന്ധോ ഭവതി വിദ്ധഃ സന്നവിദ്ധോ ഭവത്യുപതാപീ സന്നനുപതാപീ ഭവതി തസ്മാദ്വാ ഏതꣳ സേതും തീര്ത്വാപി നക്തമഹരേവാഭിനിഷ്പദ്യതേ സകൃദ്വിഭാതോ ഹ്യേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകഃ
അതിനാല് ഈ പാലം കടന്നാല് കുരുടനാണെങ്കിലും കുരുടനായി തുടരുന്നില്ല; വേദനയുണ്ടെങ്കിലും വേദനയില്ല; രോഗിയാണെങ്കിലും രോഗിയല്ല. ഈ പാലം കടന്നാലും അവന് പകലായി മാത്രം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു, രാത്രിയല്ല; കാരണം ബ്രഹ്മലോകം എപ്പോഴും പ്രകാശമുള്ളതാണ്.
തദ്യ ഏവൈതം ബ്രഹ്മലോകം ബ്രഹ്മചര്യേണാനുവിന്ദന്തി തേഷാമേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകസ്തേഷാꣳ സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി
ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ ഈ ബ്രഹ്മലോകം അന്വേഷിക്കുന്നവര്ക്ക് ഈ ബ്രഹ്മലോകം സ്വന്തമാണ്. അവര്ക്ക് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടെ സഞ്ചരിക്കാം.
അഥ യദ്യജ്ഞ ഇത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവ യോ ജ്ഞാതാ തം വിന്ദതേഽഥ യദിഷ്ടമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവേഷ്ട്വാത്മാനമനുവിന്ദതേ
യജ്ഞമാണെന്ന് ആരെങ്കിലും പറയുകയാണെങ്കില്, അതും ബ്രഹ്മചര്യമാണ്; ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെയാണ് അറിവുള്ളവന് അതിനെ പ്രാപിക്കുന്നത്. ഇഷ്ടം എന്നാണ് പറയുകയാണെങ്കില്, അതും ബ്രഹ്മചര്യമാണ്; ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെയാണ് ആത്മാവിനെ അന്വേഷിച്ച് കണ്ടെത്തുന്നത്.
അഥ യത്സത്ത്രായണമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവ സത ആത്മനസ്ത്രാണം വിന്ദതേഽഥ യന്മൌനമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തബ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവാത്മാനമനുവിദ്യ മനുതേ
ഇവിടെ സത്രായണമെന്നു പറയുന്നത് ബ്രഹ്മചര്യമാണ്. ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ തന്നെ ആത്മാവിന് സംരക്ഷണം ലഭിക്കുന്നു. മൗനം എന്നും പറയുന്നത് ബ്രഹ്മചര്യമാണ്; ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ തന്നെ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആൾ ആലോചിക്കുന്നു.
അഥ യദനാശകായനമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദേഷ ഹ്യാത്മാ ന നശ്യതി യം ബ്രഹ്മചര്യേണാനുവിന്ദതേഽഥ മിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദരശ്ച ഹ വൈ ണ്യശ്ചാര്ണവൌ ബ്രഹ്മലോകേ തൃതീയസ്യാമിതോ ദിവി തദൈരം മദീയꣳ സരസ്തദശ്വത്ഥഃ സോമസവനസ് പ്രഭുവിമിതꣳ ഹിരണ്മയമ്
തദ്യ ഏവൈതാവരം ച ണ്യം ചാര്ണവൌ ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മചര്യേണാനുവിന്ദന്തി തേഷാമേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകസ്തേഷാꣳ സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി
ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ അരയും ന്യയും എന്ന തടാകങ്ങൾ നേടുന്നവർക്കാണ് ബ്രഹ്മലോകം. അവർക്കാണ് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ഇഷ്ടാനുസൃതമായി സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്നത്.
അഥ യാ ഏതാ ഹൃദയസ്യ നാഡ്യസ്താഃ പിങ്ഗലസ്യാണിമ്നസ്തിഷ്ഠന്തി ശുക്ലസ്യ നീലസ്യ പീതസ്യ ലോഹിതസ്യേത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ പിങ്ഗല ഏഷ ശുക്ല ഏഷ നീല ഏഷ പീത ഏഷ ലോഹിതഃ
ഹൃദയത്തിലെ നാഡികൾ പിങ്കളന്റെ സൂക്ഷ്മശരീരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. വെളുത്തത്, നീല, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ് എന്നിവയും അവയോടൊപ്പം. ആ സൂര്യൻ പിങ്കളമാണ്, ഇതാണ് വെളുപ്പ്, ഇതാണ് നീല, ഇതാണ് മഞ്ഞ, ഇതാണ് ചുവപ്പ്.
തദ്യഥാ മഹാപഥ ആതത ഉഭൌ ഗ്രാമൌ ഗച്ഛതീമം ചാമും ചൈവമേവൈതാ ആദിത്യസ്യ രശ്മയ ഉഭൌ ലോകൌ ഗച്ഛന്തീമം ചാമും ചാമുഷ്മാദാദിത്യാത്പ്രതായന്തേ താ ആസു നാഡീഷു സൃപ്താ ആഭ്യോ നാഡീഭ്യഃ പ്രതായന്തേ തേഽമുഷ്മിന്നാദിത്യേ സൃപ്താഃ
ഒരു വലിയ പാത രണ്ട് ഗ്രാമങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ ഈ ലോകത്തെയും മറുവശത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ആ സൂര്യനിൽ നിന്ന് അവ മടങ്ങുന്നു; ഈ നാഡികളിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു; അവിടെ നിന്ന് വീണ്ടും മടങ്ങി സൂര്യനിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു.
സമസ്തഃ സമ്പ്രസന്നഃ സ്വപ്നം ന വിജാനാത്യാസു തദാ നാഡീഷു സൃപ്തോ ഭവതി തം ന കശ്ചന പാപ്മാ സ്പൃശതി തേജസാ ഹി തദാ സമ്പന്നോ ഭവതി
ആൾ പൂർണ്ണമായും ശാന്തനായി സ്വപ്നം കാണാതിരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ ആ നാഡികളിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ ഒരു ദോഷവും അവനെ തൊടില്ല; കാരണം അപ്പോൾ അവൻ പ്രകാശം നിറഞ്ഞവനാണ്.
അഥ യത്രൈതദബലിമാനം നീതോ ഭവതി തമഭിത ആസീനാ ആഹുര്ജാനാസി മാം ജാനാസി മാമിതി സ യാവദസ്മാച്ഛരീരാദനുത്ക്രാന്തോ ഭവതി താവജ്ജാനാതി
ശരീരത്തിന് ശക്തികുറയുന്ന അവസ്ഥയിലാകുമ്പോൾ, അടുത്ത് ഇരിക്കുന്നവർ ചോദിക്കും: 'നീ എന്നെ അറിയാമോ? എന്നെ അറിയാമോ?' ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആത്മാവ് പുറത്ത് പോകുന്നതുവരെ അവൻ അറിയുന്നു.
അഥ യത്രൈതദസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമത്യഥൈതൈരേവ രശ്മിഭിരൂര്ധ്വമാക്രമതേ സ ഓമിതി വാ ഹോദ്വാ മീയതേ സ യാവത്ക്ഷിപ്യേന്മനസ്താവദാദിത്യം ഗച്ഛത്യേതദ്വൈ ഖലു ലോകദ്വാരം വിദുഷാം പ്രപദനം നിരോധോഽവിദുഷാമ്
ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആത്മാവ് പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ, അവൻ ഈ കിരണങ്ങൾ വഴി മുകളിലേക്ക് കയറുന്നു. 'ഓം' എന്ന ശബ്ദത്തോടെ അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. മനസ്സ് വേഗമുള്ളതുവരെ അവൻ സൂര്യനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. ഇതാണ് ലോകങ്ങളിലേക്കുള്ള വാതിൽ: ജ്ഞാനികൾക്കു വഴി, അജ്ഞന്മാർക്കു തടസ്സം.
തദേഷ ശ്ലോകഃ। ശതം ചൈകാ ച ഹൃദയസ്യ നാഡ്യസ്താസാം മൂര്ധാനമഭിനിഃസൃതൈകാ । തയോര്ധ്വമായന്നമൃതത്വമേതി വിഷ്വങ്ങന്യാ ഉത്ക്രമണേ ഭവന്ത്യുത്ക്രമണേ ഭവന്തി
ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്: ഹൃദയത്തിൽ നൂറും ഒന്ന് നാഡികളുണ്ട്; അവയിൽ ഒന്ന് തലയിൽ കയറുന്നു. അതിലൂടെ മുകളിലേക്ക് പോകുന്നവൻ അമൃതത നേടുന്നു; മറ്റെല്ലാ നാഡികളും പുറത്ത് പോകുന്നതിനാണ്.
യ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസങ്കല്പഃ സോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സ വിജിജ്ഞാസിതവ്യഃ സ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഹ പ്രജാപതിരുവാച
പാപരഹിതനും വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും മരണമില്ലാത്തതും ദുഃഖമില്ലാത്തതും വിശപ്പുമില്ലാത്തതും ദാഹമില്ലാത്തതും സത്യമായ ആഗ്രഹവും സത്യമായ മനസ്സുമുള്ളതുമായ ആത്മാവാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, അറിയേണ്ടത്. ആ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു — ഇങ്ങനെ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു.
തദ്ധോഭയേ ദേവാസുരാ അനുബുബുധിരേ തേ ഹോചുര്ഹന്ത തമാത്മാനമന്വേച്ഛാമോ യമാത്മാനമന്വിഷ്യ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാനിതീന്ദ്രോ ഹൈവ ദേവാനാമഭിപ്രവവ്രാജ വിരോചനോഽസുരാണാം തൌ ഹാസംവിദാനാവേവ സമിത്പാണീ പ്രജാപതിസകാശമാജഗ്മതുഃ
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഇത് കേട്ടു. അവർ പറഞ്ഞു: 'നമുക്ക് ആ ആത്മാവിനെ അന്വേഷിക്കാം; അതിനെ അറിയുമ്പോൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും നേടാം.' ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രനും അസുരന്മാരിൽ വിരോചനനും ഇന്ധനം കൈയിൽ പിടിച്ച് പ്രജാപതിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു.
തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച യ ഏഷോഽക്ഷിണി പുരുഷോ ദൃശ്യത ഏഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേത്യഥ യോഽയം ഭഗവോഽപ്സു പരിഖ്യായതേ യശ്ചായമാദര്ശേ കതമ ഏഷ ഇത്യേഷ ഉ ഏവൈഷു സര്വേഷ്വന്തേഷു പരിഖ്യായത ഇതി ഹോവാച
പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'കണ്ണിൽ കാണുന്ന ആ പുരുഷനാണ് ആത്മാവ്.' 'ഇത് അമൃതവും ഭയമില്ലാത്തതും ബ്രഹ്മവും ആണു.' അവർ ചോദിച്ചു: 'ഭഗവൻ, വെള്ളത്തിൽ കാണുന്നതോ കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്നതോ അതിൽ ഏതാണ്?' പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'അവയിൽ എല്ലായിടത്തും അതേ ആത്മാവാണ് കാണുന്നത്.'
ഉദശരാവ ആത്മാനമവേക്ഷ്യ യദാത്മനോ ന വിജാനീഥസ്തന്മേ പ്രബ്രൂതമിതി തൌ ഹോദശരാവേഽവേക്ഷാഞ്ചക്രാതേ തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിം പശ്യഥ ഇതി തൌ ഹോചതുഃ സര്വമേവേദമാവാം ഭഗവ ആത്മാനം പശ്യാവ ആ ലോമഭ്യഃ ആനഖേഭ്യഃ പ്രതിരൂപമിതി
വെള്ളം നിറച്ച പാത്രത്തിൽ നോക്കി, അവർ പറഞ്ഞു: 'ഞങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദയവായി പറഞ്ഞുതരിക.' അവർ വെള്ളത്തിൽ നോക്കി. പ്രജാപതി ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എന്താണ് കാണുന്നത്?' അവർ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞങ്ങൾ തലമുടിയിലുമുതൽ നഖംവരെയും മുഴുവൻ തന്നെ പ്രതിഫലനമായി കാണുന്നു.'
തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ ഭൂത്വോദശരാവേഽവേക്ഷേഥാമിതി തൌ ഹ സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ ഭൂത്വോദശരാവേഽവേക്ഷാഞ്ചക്രാതേ തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിം പശ്യഥ ഇതി
പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'നന്നായി അലങ്കരിച്ച്, നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചു, അണിഞ്ഞു വെള്ളപ്പാത്രത്തിൽ നോക്കൂ.' അവർ അങ്ങനെ ചെയ്തു, വെള്ളത്തിൽ നോക്കി. പ്രജാപതി വീണ്ടും ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എന്താണ് കാണുന്നത്?'
തൌ ഹോചതുര്യഥൈവേദമാവാം ഭഗവഃ സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ സ്വ ഏവമേവേമൌ ഭഗവഃ സാധ്വലങ്കൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതാവിത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി തൌ ഹ ശാന്തഹൃദയൌ പ്രവവ്രജതുഃ
അവർ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ അലങ്കരിച്ച്, നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചു, അണിഞ്ഞിരിക്കുകയോ അതുപോലെയാണ് പ്രതിഫലനത്തിലും.' പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'ഇതാണ് ആത്മാവ്; ഇതാണ് അമൃതവും ഭയമില്ലാത്തതും ബ്രഹ്മവും.' ശാന്തമായ മനസ്സോടെ അവർ പുറപ്പെട്ടു.
തൌ ഹാന്വീക്ഷ്യ പ്രജാപതിരുവാചാനുപലഭ്യാത്മാനമനുവിദ്യ വ്രജതോ യതര ഏതദുപനിഷദോ ഭവിഷ്യന്തി ദേവാ വാസുരാ വാ തേ പരാഭവിഷ്യന്തീതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയ ഏവ വിരോചനോഽസുരാഞ്ജഗാമ തേഭ്യോ ഹൈതാമുപനിഷദം പ്രോവാചാത്മൈവേഹ മഹയ്യ ആത്മാ പരിചര്യ ആത്മാനമേവേഹ മഹയന്നാത്മാനം പരിചരന്നുഭൌ ലോകാവവാപ്നോതീമം ചാമും ചേതി
തസ്മാദപ്യദ്യേഹാദദാനമശ്രദ്ദധാനമയജമാനമാഹുരാസുരോ ബതേത്യസുരാണാꣳ ഹ്യേഷോപനിഷത്പ്രേതസ്യ ശരീരം ഭിക്ഷയാ വസനേനാലങ്കാരേണേതി സꣳസ്കുര്വന്ത്യേതേന ഹ്യമും ലോകം ജേഷ്യന്തോ മന്യന്തേ
അതിനാലാണ് ഇന്നും ഇവിടെ ദാനം ചെയ്യുന്നവനും വിശ്വാസമില്ലാത്തവനും യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവനും 'അസുരൻ' എന്നു പറയുന്നത്. അസുരന്മാരുടെ ഉപദേശം ഇതാണ്: മരിച്ചവരുടെ ശരീരം അന്നം, വസ്ത്രം, അലങ്കാരം എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അവർ പരലോകം ജയിക്കാമെന്ന് കരുതുന്നു.
ഏവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി വസാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണ്യുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച
'അതെ, മഘവന്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. 'ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും. നീ ഇനി മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി ഇവിടെ താമസിക്കണം.' അങ്ങനെ അവന് മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി അവിടെയിരുന്നു. പിന്നെ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
ന വധേനാസ്യ ഹന്യതേ നാസ്യ സ്രാമ്യേണ സ്രാമോ ഘ്നന്തി ത്വേവൈനം വിച്ഛാദയന്തീവാപ്രിയവേത്തേവ ഭവത്യപി രോദിതീവ നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
ഈ ശരീരം മരിച്ചാലും അവന് കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ക്ഷീണം അവനെ തളര്ത്തുന്നില്ല; അവയെല്ലാം അവനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് ദുഃഖം അറിയുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് കരയുന്നതുപോലെയാണ്. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തꣳ ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച തദ്യദ്യപീദം ഭഗവഃ ശരീരമന്ധം ഭവത്യനന്ധഃ സ ഭവതി യദി സ്രാമമസ്രാമോ നൈവൈഷോഽസ്യ ദോഷേണ ദുഷ്യതി
അനാശകായനം എന്നും പറയുന്നത് ബ്രഹ്മചര്യമാണ്; ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഈ ആത്മാവ് ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല. മിതിയും ബ്രഹ്മചര്യമാണ്. ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ അരയും ന്യയും എന്ന രണ്ട് തടാകങ്ങൾ ഉണ്ട്. മൂന്നാമത്തേത് ഈ ആകാശത്തിന് അപ്പുറത്തുള്ള എയർം എന്ന തടാകമാണ്, അത് എന്റെതാണ്; അതാണ് അശ്വത്ത്വൃക്ഷം, സോമം ചുരണ്ടുന്ന സ്ഥലം, പൊന്നുപോലുള്ള അതിരുകൾ.
തൌ ഹ ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണി ബ്രഹ്മചര്യമൂഷതുസ്തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിമിച്ഛന്താവാസ്തമിതി । തൌ ഹോചതുര്യ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസങ്കല്പഃ സോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സ വിജിജ്ഞാസിതവ്യഃ സ സര്വാꣳശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാꣳശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഭഗവതോ വചോ വേദയന്തേ തമിച്ഛന്താവവാസ്തമിതി
അവർ മുപ്പത്തിരണ്ട് വർഷം ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ചു. പ്രജാപതി ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ എന്താണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്?' അവർ പറഞ്ഞു: 'പാപരഹിതനും വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും മരണമില്ലാത്തതും ദുഃഖമില്ലാത്തതും വിശപ്പുമില്ലാത്തതും ദാഹമില്ലാത്തതും സത്യമായ ആഗ്രഹവും സത്യമായ മനസ്സുമുള്ളതുമായ ആത്മാവാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, അറിയേണ്ടത്. ആ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു. ഭഗവൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ഞങ്ങൾ അതാണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്.'
അവർ പോകുന്നത് കണ്ടു പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'അവർ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ലാതെ പോകുന്നു. ഈ ഉപദേശത്തെ ദേവന്മാരോ അസുരന്മാരോ സ്വീകരിച്ചാൽ, അവർ പരാജയപ്പെടും.' ശാന്തഹൃദയനായ വിരോചനം അസുരന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അവർക്കു പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ ആത്മാവിനെ മഹത്വപ്പെടുത്തണം, ആത്മാവിനെ സേവിക്കണം. ആത്മാവിനെ മഹത്വപ്പെടുത്തി സേവിച്ചാൽ, ഇഹലോകവും പരലോകവും നേടാം.'
അഥ ഹേന്ദ്രോഽപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ യഥൈവ ഖല്വയമസ്മിഞ്ഛരീരേ സാധ്വലംകൃതേ സാധ്വലങ്കൃതോ ഭവതി സുവസനേ സുവസനഃ പരിഷ്കൃതേ പരിഷ്കൃത ഏവമേവായമസ്മിന്നന്ധേഽന്ധോ ഭവതി സ്രാമേ സ്രാമഃ പരിവൃക്ണേ പരിവൃക്ണോഽസ്യൈവ ശരീരസ്യ നാശമന്വേഷ നശ്യതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
അപ്പോള് ഇന്ദ്രന് ദേവന്മാരെ കണ്ടെത്താനാവാതെ ഈ ഭയം കണ്ടു: ഈ ശരീരം അലങ്കരിച്ചാല് മനുഷ്യന് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനാകും; നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചാല് നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചവനാകും; ശുദ്ധിയോടെ ആണെങ്കില് ശുദ്ധനാകും. അതുപോലെ, ഈ ശരീരം കുരുടായാല് മനുഷ്യന് കുരുടനാകും; ക്ഷീണിച്ചാല് ക്ഷീണിച്ചവനാകും; പരിക്കേറ്റാല് പരിക്കേറ്റവനാകും. ഈ ശരീരം നശിച്ചാല് അവന് തന്നെ നശിക്കും. ഇവിടെ എനിക്ക് ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തꣳ ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ സാര്ധം വിരോചനേന കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച യഥൈവ ഖല്വയം ഭഗവോഽസ്മിഞ്ഛരീരേ സാധ്വലങ്കൃതേ സാധ്വലങ്കൃതോ ഭവതി സുവസനേ സുവസനഃ പരിഷ്കൃതേ പരിഷ്കൃത ഏവമേവായമസ്മിന്നന്ധേഽന്ധോ ഭവതി സ്രാമേ സ്രാമഃ പരിവൃക്ണേ പരിവൃക്ണോഽസ്യൈവ ശരീരസ്യ നാശമന്വേഷ നശ്യതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
അവന് കയറ്റിനുള്ളി വീണ്ടും തിരിച്ചു വന്നു. പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ മനസ്സിലൊരു സമാധാനത്തോടെ, വിരോചനനോടൊപ്പം ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ച് തിരിച്ചു വന്നു. എന്താണ് തിരിച്ചു വരാന് കാരണം?' അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവന്, ഈ ശരീരം അലങ്കരിച്ചാല് മനുഷ്യന് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനാകും; നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചാല് നല്ല വസ്ത്രം ധരിച്ചവനാകും; ശുദ്ധിയോടെ ആണെങ്കില് ശുദ്ധനാകും. അതുപോലെ, ഈ ശരീരം കുരുടായാല് മനുഷ്യന് കുരുടനാകും; ക്ഷീണിച്ചാല് ക്ഷീണിച്ചവനാകും; പരിക്കേറ്റാല് പരിക്കേറ്റവനാകും. ഈ ശരീരം നശിച്ചാല് അവന് തന്നെ നശിക്കും. ഇവിടെ എനിക്ക് ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.'
യ ഏഷ സ്വപ്നേ മഹീയമാനശ്ചരത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയഃ പ്രവവ്രാജ സ ഹാപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ തദ്യദ്യപീദꣳ ശരീരമന്ധം ഭവത്യനന്ധഃ സ ഭവതി യദി സ്രാമമസ്രാമോ നൈവൈഷോഽസ്യ ദോഷേണ ദുഷ്യതി
സ്വപ്നത്തില് മഹത്വം പ്രാപിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്നവന് തന്നെയാണ് ആ ആത്മാവ്, അതാണ് അമൃതം, ഭയമില്ലാത്തത്, അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ അവന് പുറപ്പെട്ടു. ദേവന്മാരെ കണ്ടെത്താനാവാതെ അവന് ഈ ഭയം കണ്ടു: ഈ ശരീരം കുരുടായാലും അവന് കുരുടനാകുന്നില്ല; ക്ഷീണിച്ചാലും അവന് ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങള് അവനെ ബാധിക്കില്ല.
അവന് കയറ്റിനുള്ളി വീണ്ടും തിരിച്ചു വന്നു. പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ ബ്രഹ്മചാര്യമായി ജീവിച്ച് തിരിച്ചു വന്നു. എന്താണ് തിരിച്ചു വരാന് കാരണം?' അപ്പോള് അവന് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവന്, ഈ ശരീരം കുരുടായാലും അവന് കുരുടനാകുന്നില്ല; ക്ഷീണിച്ചാലും അവന് ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങള് അവനെ ബാധിക്കില്ല.'
ന വധേനാസ്യ ഹന്യതേ നാസ്യ സ്രാമ്യേണ സ്രാമോ ഘ്നന്തി ത്വേവൈനം വിച്ഛാദയന്തീവാപ്രിയവേത്തേവ ഭവത്യപി രോദിതീവ നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീത്യേവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി വസാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി ദ്വാത്രിꣳശതം വര്ഷാണ്യുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച
ഈ ശരീരം മരിച്ചാലും അവന് കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; ശരീരത്തിന്റെ ക്ഷീണം അവനെ തളര്ത്തുന്നില്ല; അവയെല്ലാം അവനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് ദുഃഖം അറിയുന്നതുപോലെയാണ്, അവന് കരയുന്നതുപോലെയാണ്. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല. 'അതെ, മഘവന്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. 'ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും. നീ ഇനി മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി ഇവിടെ താമസിക്കണം.' അങ്ങനെ അവന് മുപ്പത്തിരണ്ട് വര്ഷം കൂടി അവിടെയിരുന്നു. പിന്നെ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
സമസ്തഃ സംപ്രസന്നഃ സ്വപ്നം ന വിജാനാത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയഃ പ്രവവ്രാജ സ ഹാപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ നാഹ ഖല്വയമേവꣳ സംപ്രത്യാത്മാനം ജാനാത്യയമഹമസ്മീതി നോ ഏവേമാനി ഭൂതാനി വിനാശമേവാപീതോ ഭവതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി
സമാധാനത്തോടെ മുഴുവനും ലയിച്ചിരിക്കുമ്പോള് സ്വപ്നം പോലും അറിയാത്തവന് തന്നെയാണ് ആ ആത്മാവ്, അതാണ് അമൃതം, ഭയമില്ലാത്തത്, അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് പ്രജാപതി പറഞ്ഞു. സമാധാനമുള്ള മനസ്സോടെ അവന് പുറപ്പെട്ടു. ദേവന്മാരെ കണ്ടെത്താനാവാതെ അവന് ഈ ഭയം കണ്ടു: ഈ അവസ്ഥയില് അവന് 'ഞാനിതാണ്' എന്ന് തന്നെ അറിയുന്നില്ല; ഈ ജീവികള് അവനോട് നശിക്കുന്നതുമില്ല. എനിക്ക് ഇവിടെ ആസ്വാദ്യമായ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.